Trong kho sách Hán Nôm còn lưu ở Việt Nam có một mảng đáng kể là sách thuật số: sách chọn ngày, sách Lục Nhâm, sách Thái Ất, sách bốc phệ, và nhiều bản tử vi chép tay. Theo khảo sát của nhà nghiên cứu Alexei Volkov, tử vi đẩu số là loại có nhiều bản chép tay nhất, còn bộ Ngọc hạp được in đi in lại nhiều lần từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.
Mảng sách này ít được giới thiệu vì nằm giữa hai lằn ranh: nhà nghiên cứu văn học thấy nó xa, người hành nghề thì ít đọc chữ Hán. Bài này giới thiệu các nhóm sách chính, những bộ đã mất mà sử còn nhắc tên, và cách một người bình thường có thể tự tra thư mục để biết một cuốn sách thuật số có thật trong kho cổ hay không.
Sách thuật số nằm ở đâu trong di sản Hán Nôm
Phần lớn sách Hán Nôm hiện còn được lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm tại Hà Nội, bên cạnh Thư viện Quốc gia Việt Nam và một số kho nước ngoài như Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Phần đông là bản chép tay, một số là bản in khắc gỗ. Sách được đánh ký hiệu theo nguồn gốc bộ sưu tập, ví dụ các ký hiệu bắt đầu bằng A, VHv, VHb ở Viện Hán Nôm, hay ký hiệu R ở Thư viện Quốc gia.
Công cụ tra cứu cơ bản là bộ "Di sản Hán Nôm Việt Nam: Thư mục đề yếu" do Trần Nghĩa và François Gros chủ biên, xuất bản năm 1993, gồm khoảng năm nghìn mục sách có tóm tắt nội dung. Năm 2002, một nhóm học giả ở Đài Loan công bố bộ thư mục sắp xếp lại các mục ấy theo phép phân loại tứ bộ truyền thống, trong đó có hẳn một nhóm "thuật số".
Nhờ hai bộ thư mục này, người đọc có thể biết một cuốn sách thuật số có thật trong kho hay không, được chép hay in năm nào, dài bao nhiêu trang. Đây là bước đầu tiên để phân biệt sách cổ thật với những cuốn "bí truyền" chỉ có tên trên mạng.
Các nhóm sách thuật số thường gặp
Bảng dưới gom các nhóm sách theo nội dung, kèm vài tên sách đã được các nhà nghiên cứu thống kê. Năm ghi trong bảng là năm in hoặc năm chép của bản còn lưu, không phải năm soạn gốc.
| Nhóm | Một số tên sách còn lưu | Dạng bản |
|---|---|---|
| Chọn ngày (trạch nhật) | Ngọc hạp; Ngọc hạp toản yếu thông dụng; Tăng bổ tuyển trạch thông thư quảng Ngọc hạp ký; Tuyển trạch thông thư đại toàn | Nhiều bản in (1876, 1920, 1923, 1926); một bản chép tay 1880 |
| Lục Nhâm | Lục Nhâm đại độn; Đại Lục Nhâm đại toàn; Tân san Lục Nhâm đại độn bí truyền | Chủ yếu chép tay, có bản ghi năm 1883 |
| Thái Ất | Thái Ất dị giản lục; Thái Ất thống tông bảo giám | Chép tay; Thái Ất dị giản lục được ghi soạn năm 1766 |
| Bốc phệ, gieo quẻ | Bốc phệ chính tông | Bản in, khoảng giữa thế kỷ 19 |
| Tử vi đẩu số | Nhiều bản chép tay mang tên Tử vi đẩu số; có cả lá số cổ chép tay | Khoảng mười bản chép tay, nhiều nhất trong mảng thuật số |
| Thần sát, kiêng kỵ | Khâm định Hiệp kỷ biện phương (bản lưu ở Việt Nam) | Bản sách gốc từ triều Thanh |
| Thuật số bằng quốc ngữ, Nôm | An tử vi quốc ngữ ca | Bản in đầu thế kỷ 20 |
Nhìn vào bảng, có thể thấy sách chọn ngày được in nhiều nhất vì nhu cầu đời thường lớn, còn sách Lục Nhâm, Thái Ất chủ yếu chép tay vì chỉ một nhóm nhỏ học sâu. Tử vi chép tay nhiều có lẽ vì người học tự chép để dùng riêng, mỗi bản lại thêm bớt theo thầy dạy.
Bản in Ngọc hạp trong kho Hán Nôm: chuyện tái bản và tăng bổ
Trong các sách thuật số lưu hành ở Việt Nam, bộ Ngọc hạp là cái tên quen thuộc nhất. Tên đầy đủ có nhiều biến thể, nhưng đều xoay quanh hai chữ "ngọc hạp", nghĩa là hộp ngọc, ngụ ý sách quý cất kỹ. Sách được tương truyền là của Hứa Chân Quân, một nhân vật Đạo giáo đời Tấn; đây là lời gán truyền thống, không có bằng chứng văn bản cho thấy ông viết sách này.
Ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, theo thống kê đã công bố, có khoảng mười bản in Ngọc hạp, trong đó có bản in năm 1876 và năm 1923. Bản "tăng bổ" in nhiều lần cho thấy người làm sách liên tục thêm mục, chỉnh sửa theo nhu cầu. Đó là đặc điểm chung của sách thuật số: không đóng khung như kinh điển mà luôn được bồi đắp.
Đặt các bản in cạnh nhau, nhà nghiên cứu thấy rõ dấu vết của thị trường sách: mỗi lần in lại thường đổi lời tựa, thêm bảng tra, đổi khổ giấy, có bản ghi rõ hiệu sách khắc ván. Những chi tiết ấy cho biết ai đứng sau việc in, sách bán cho ai, nhu cầu chọn ngày lớn đến đâu trong xã hội cuối thế kỷ 19. Với người đọc hôm nay, giá trị của các bản Ngọc hạp nằm ở lịch sử in ấn và đời sống thường ngày; còn các bảng kiêng kỵ bên trong không có cơ sở thực nghiệm nào cho thấy chọn ngày theo đó làm thay đổi kết quả công việc.
Sách đã mất: những cái tên chỉ còn trong sử
Bên cạnh sách còn lưu, có nhiều sách thuật số Việt chỉ còn tên. Bộ "Bách thế thông kỷ thư" của Trần Nguyên Đán cuối thời Trần, được nhắc là có phần tính nhật thực, nay không còn. Lê Quý Đôn được ghi là có soạn "Thái Ất quái vận" và "Hải hội minh châu", cả hai đều đã mất; hai sách Lục Nhâm mang tên ông cũng không thấy trong các thư mục hiện nay.
Sự mất mát này có nhiều nguyên nhân: chiến tranh, cháy kho, khí hậu nóng ẩm làm giấy mục, mối mọt, và việc sách thuật số thường được giữ kín trong gia đình, không nộp vào kho công. Khi người giữ sách qua đời mà con cháu không đọc được chữ Hán, sách dễ bị bán, đốt hoặc để mục.
Ngược lại, tình trạng thất lạc cũng tạo đất cho sách giả. Thỉnh thoảng trên mạng xuất hiện những cuốn được giới thiệu là "bí kíp thất truyền" của một danh nhân. Cách kiểm đầu tiên là tra thư mục: nếu sách không có trong thư mục, không có bản gốc chữ Hán, không rõ ai giữ, thì nên coi là sách mới soạn mượn danh người xưa.
Lá số chép tay và sách tử vi bằng quốc ngữ
Một hiện vật thú vị trong kho Hán Nôm là những lá số tử vi chép tay, có tấm được lưu cùng các bản sách tử vi. Lá số cổ thường vẽ mười hai ô quanh một ô giữa, ghi tên sao bằng chữ Hán, có khi kèm vài dòng luận ngắn của người lập. Với nhà nghiên cứu, đó là bằng chứng cho thấy tử vi đẩu số đã được thực hành ở Việt Nam, không chỉ được chép lại như sách lý thuyết.
Đầu thế kỷ 20, khi chữ quốc ngữ lan rộng, xuất hiện những sách dạy an sao tử vi bằng quốc ngữ, như cuốn "An tử vi quốc ngữ ca" hiện lưu ở Thư viện Quốc gia. Chữ "ca" cho thấy sách viết theo lối văn vần để dễ thuộc, giống cách người xưa học thuốc, học sử bằng vè. Việc chuyển sang quốc ngữ mở rộng người đọc ra ngoài giới biết chữ Hán, và cũng mở đầu cho làn sóng sách tử vi in ấn thương mại về sau.
Theo dõi con đường từ bản chép tay chữ Hán đến sách quốc ngữ in hàng loạt, ta thấy thuật số không đứng yên. Nó đổi chữ viết, đổi người đọc, đổi cả cách trình bày. Nhiều điều mà người học tử vi hôm nay coi là "cổ truyền" thật ra mới định hình trong các sách quốc ngữ thế kỷ 20. Biết điều đó giúp ta khiêm tốn hơn khi tuyên bố một cách an sao nào đó là "đúng gốc".
Tự tra một cuốn sách thuật số cổ: các bước
Giả sử bạn nghe nói về một cuốn sách thuật số cổ của Việt Nam và muốn biết nó có thật không. Quy trình dưới đây làm được mà không cần đọc thông chữ Hán.
- Ghi tên sách bằng phiên âm và, nếu có thể, bằng chữ Hán. Hỏi người giới thiệu xem tên gốc là gì.
- Tra tên trong "Di sản Hán Nôm Việt Nam: Thư mục đề yếu" và bộ thư mục năm 2002, chú ý các biến thể tên.
- Nếu có, ghi ký hiệu kho, số trang, năm chép hoặc in, và tóm tắt nội dung trong thư mục.
- Tìm xem kho đã số hoá chưa; một số dự án số hoá chữ Nôm và thư viện nước ngoài cho xem ảnh chụp trang sách.
- Đối chiếu nội dung bản dịch đang lưu hành với mô tả trong thư mục. Bản dịch hay "phóng tác" thêm phần không có trong gốc.
- Nếu cần đọc sâu, nhờ người có chuyên môn Hán Nôm, và ghi rõ trong mọi trích dẫn đâu là lời gốc, đâu là lời dịch.
Nếu bạn học tử vi, có thể lập lá số trên AI Huyền Học để có bản tính sẵn, rồi đối chiếu với cách an sao trong các bản chép tay cổ để thấy chỗ khác nhau giữa các truyền bản. Điều thú vị nằm ở lịch sử văn bản, không nằm ở lời phán.
Đọc sách thuật số cổ cho tỉnh táo
Sách thuật số cổ là di sản, nhưng đọc chúng cần vài nguyên tắc để không biến tư liệu thành lời phán cho đời mình:
- Coi mỗi bản chép tay là một truyền bản riêng, có thể khác các bản khác ở nhiều chỗ; không có "bản chuẩn" tuyệt đối.
- Phân biệt tên tác giả được ghi với tác giả thật; nhiều sách gán cho danh nhân mà không có bằng chứng.
- Đọc lời tựa, lời bạt để biết người chép là ai, chép ở đâu, chép theo bản nào.
- Chú ý phần người chép tự thêm: chú thích bên lề, bảng tra mới, ví dụ thực hành.
- Không dùng các bảng kiêng kỵ trong sách để quyết định sức khoẻ, hôn nhân, tiền bạc của mình hay người khác.
- Nếu trong nhà có sách cổ, hãy bảo quản nơi khô ráo, chụp ảnh từng trang và cân nhắc liên hệ cơ quan lưu trữ để sách không mất.
Mỗi cuốn sách thuật số còn lại là bằng chứng về một người từng ngồi chép, từng học, từng tin hoặc nghi. Giữ được chúng là giữ một phần lịch sử tư tưởng của người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Viện Nghiên cứu Hán Nôm có nhiều sách thuật số không?
Có một mảng đáng kể, gồm sách chọn ngày, Lục Nhâm, Thái Ất, bốc phệ và tử vi. Theo khảo sát của các nhà nghiên cứu, tử vi đẩu số có khoảng mười bản chép tay, bộ Ngọc hạp có khoảng mười bản in. Số liệu cụ thể nên tra trong thư mục chính thức.
Ngọc hạp thông thư có phải sách Việt không?
Ngọc hạp có nguồn gốc từ Trung Hoa, được tương truyền là của Hứa Chân Quân. Ở Việt Nam, sách được khắc in lại nhiều lần trong thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, có bản tăng bổ thêm mục. Vì vậy có thể coi đây là sách gốc Trung Hoa được Việt hoá qua quá trình in lại và sử dụng.
Lê Quý Đôn có viết sách thuật số không?
Có ghi chép cho thấy Lê Quý Đôn soạn sách về Thái Ất, như Thái Ất dị giản lục được ghi soạn năm 1766. Một số sách khác mang tên ông như Thái Ất quái vận, Hải hội minh châu đã mất, vài sách Lục Nhâm không còn trong thư mục hiện nay.
Làm sao biết một cuốn "bí kíp cổ" là thật hay giả?
Tra tên sách trong thư mục Hán Nôm, tìm bản gốc chữ Hán có ký hiệu kho, xem năm chép hoặc in, và đối chiếu nội dung bản dịch với mô tả trong thư mục. Sách không có bản gốc, không rõ nguồn và chỉ có bản quốc ngữ mới thì nên coi là sách soạn mới.
Sách thuật số cổ có giá trị gì ngày nay?
Chúng là tư liệu về lịch sử tư tưởng, đời sống thường ngày và kỹ thuật in ấn, chép sách. Chúng cho biết người xưa quan tâm việc gì, kiêng kỵ ra sao, học thuật số theo đường nào. Giá trị ấy là giá trị lịch sử, không phải giá trị dự đoán.
Trong nhà có sách chữ Hán cũ thì nên làm gì?
Bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm và mối, không dán băng keo lên trang. Chụp ảnh từng trang làm bản lưu. Nếu muốn biết nội dung, nhờ người đọc được chữ Hán Nôm; nếu sách quý, cân nhắc liên hệ cơ quan lưu trữ để được tư vấn giữ gìn.