Trong lục hào, dụng thần là hào được chọn làm đại diện cho chính việc người hỏi muốn biết, thường là một loại lục thân phù hợp với câu hỏi (hỏi giấy tờ lấy Phụ mẫu, hỏi tiền bạc lấy Thê tài…) hoặc hào thế khi hỏi việc của bản thân; quanh dụng thần có nguyên thần sinh nó, kỵ thần khắc nó và cừu thần sinh cho kỵ thần. Gần như mọi lệ đọc trong sách lục hào đều xoay quanh trạng thái của dụng thần.
Bài trình bày cách chọn dụng thần theo loại câu hỏi, chuỗi bốn vai nguyên – kỵ – cừu, cách các sách xử lý khi dụng thần hiện nhiều lần hoặc không hiện, và vì sao bước chọn dụng thần là chỗ diễn giải lớn nhất của cả phép. Lưu ý: dụng thần ở đây khác hẳn dụng thần trong bát tự, dù trùng tên.
Dụng thần là gì và vì sao cả phép xoay quanh nó
Một quẻ lục hào có sáu hào, mỗi hào mang một lục thân, một can chi, một lục thú. Nếu đọc tất cả cùng lúc thì không biết bắt đầu từ đâu. Lục hào giải quyết bằng cách chọn một hào làm trọng tâm: hào ấy đại diện cho đúng cái việc đang được hỏi. Hào trọng tâm gọi là dụng thần, chữ "dụng" ở đây nghĩa là cái được dùng, được nhắm tới.
Khi đã có dụng thần, các bước đọc sau đều là xét dụng thần: nó vượng hay suy theo tháng gieo, được ngày gieo sinh hay khắc, có động không, động thì hoá ra gì, có rơi vào tuần không không, có hào nào động lên sinh hay khắc nó. Các hào còn lại được xét theo quan hệ với dụng thần. Vì vậy sách Tăng san bốc dịch, cuốn được nhắc nhiều vì giọng phê bình các lệ rườm rà, đặt trọng tâm vào dụng thần và vượng suy hơn là vào các lớp thần sát phụ.
Cũng cần nói trước: dụng thần trong lục hào và dụng thần trong tứ trụ bát tự là hai khái niệm khác nhau. Trong bát tự, dụng thần là hành được chọn để "điều hoà" lá số. Trong lục hào, dụng thần là một hào đại diện cho việc hỏi. Trùng tên khiến nhiều tài liệu trên mạng viết lẫn hai thứ; khi đọc, hãy xem tài liệu đang nói về quẻ hay về lá số.
Chọn dụng thần theo loại câu hỏi
Bảng dưới gom cách chọn phổ biến trong sách lục hào, dựa trên nghĩa tượng của lục thân. Các sách có chỗ khác nhau ở những câu hỏi lưng chừng; đây là khung chung để tham khảo.
| Câu hỏi về | Dụng thần thường chọn | Lý do theo nghĩa tượng |
|---|---|---|
| Việc của chính người hỏi, khi không rõ thuộc loại nào | Hào thế | Thế là chỗ đứng của người hỏi |
| Cha mẹ, thầy, bậc trên; nhà cửa, xe cộ; giấy tờ, thư từ, văn bản, sách vở | Phụ mẫu | Cái nâng đỡ, che chở, cái sinh ra mình |
| Anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp ngang hàng | Huynh đệ | Cùng hành, ngang hàng với mình |
| Con cháu, học trò, người dưới, vật nuôi | Tử tôn | Cái do mình sinh ra |
| Tiền bạc, hàng hoá, của cải; vợ khi người chồng hỏi | Thê tài | Cái mình nắm giữ, điều khiển |
| Công việc, chức vụ, cơ quan, quy định; chồng khi người vợ hỏi | Quan quỷ | Cái quản thúc, ràng buộc mình |
| Phía bên kia trong một cuộc giao dịch, nơi mình định đến | Hào ứng (kèm lục thân phù hợp) | Ứng là phía đối diện của thế |
Sách cổ còn xếp cả câu hỏi về bệnh tật, kiện tụng vào hệ thống này. Với những câu hỏi như vậy, thông tin thật từ bác sĩ, luật sư mới là thứ đáng dựa vào; quẻ chỉ nên được đọc như tư liệu về cách người xưa tổ chức câu hỏi.
Nguyên thần, kỵ thần, cừu thần: chuỗi bốn vai
Sau khi chọn dụng thần, ba vai còn lại được xác định theo sinh khắc với nó. Nguyên thần là cái sinh dụng thần; kỵ thần là cái khắc dụng thần; cừu thần là cái sinh kỵ thần, đồng thời khắc nguyên thần. Vì lục thân đã là quan hệ sinh khắc, bốn vai này có thể tra thẳng theo lục thân.
| Dụng thần | Nguyên thần (sinh dụng) | Kỵ thần (khắc dụng) | Cừu thần (sinh kỵ) |
|---|---|---|---|
| Phụ mẫu | Quan quỷ | Thê tài | Tử tôn |
| Huynh đệ | Phụ mẫu | Quan quỷ | Thê tài |
| Tử tôn | Huynh đệ | Phụ mẫu | Quan quỷ |
| Thê tài | Tử tôn | Huynh đệ | Phụ mẫu |
| Quan quỷ | Thê tài | Tử tôn | Huynh đệ |
Kiểm lại bằng ngũ hành trong một quẻ cung Thổ: Thê tài là Thủy; Tử tôn là Kim, Kim sinh Thủy nên là nguyên thần; Huynh đệ là Thổ, Thổ khắc Thủy nên là kỵ thần; Phụ mẫu là Hỏa, Hỏa sinh Thổ (kỵ thần) và khắc Kim (nguyên thần) nên là cừu thần. Chuỗi này đúng cho mọi cung, vì nó chỉ phụ thuộc vào vòng sinh khắc.
Trong lệ đọc của sách, nguyên thần động thì được coi là đỡ cho dụng thần, kỵ thần động thì được coi là cản dụng thần, cừu thần động thì tăng sức cho phía cản. Đây là logic nội bộ của hệ thống, giúp người đọc có trật tự khi xét nhiều hào cùng lúc.
Dụng thần hiện hai lần hoặc không hiện
Vì năm loại lục thân chia cho sáu hào, rất thường gặp cảnh dụng thần xuất hiện hai lần, sách gọi là lưỡng hiện. Quẻ Thái là ví dụ: Thê tài có ở hào một (Tý Thủy) và hào năm (Hợi Thủy). Khi đó các sách đưa ra lệ chọn, thường gặp là ưu tiên hào động hơn hào tĩnh, ưu tiên hào trì thế hoặc ứng, hoặc xét hào nào vượng hơn theo tháng ngày, hào nào rơi vào tuần không. Các sách không hoàn toàn thống nhất thứ tự ưu tiên; người học nên ghi rõ mình đang theo lệ của sách nào.
Trường hợp ngược lại là dụng thần không hiện trên quẻ. Lúc đó sách tìm phục thần: lấy quẻ thuần của cung, tìm hào mang đúng lục thân cần đọc, rồi coi nó ẩn dưới hào ở cùng vị trí trong quẻ đang xét. Ở quẻ Thái, Phụ mẫu không hiện; Thuần Khôn có Phụ mẫu là Ất Tỵ Hỏa ở hào hai, nên Phụ mẫu của Thái ẩn dưới hào hai Giáp Dần Mộc.
Ngoài ra, hào biến cũng có thể mang dụng thần: dụng thần không có ở quẻ chủ nhưng lại xuất hiện ở hào biến. Sách có cách bàn riêng cho tình huống này. Với người mới, chỉ cần nhớ thứ tự tìm: quẻ chủ trước, rồi hào biến, rồi phục thần. Biết rõ thứ tự là đủ để không bị lạc khi đọc sách.
Ví dụ giả định: dựng bốn vai trên quẻ Thái
Lấy lại quẻ mẫu của chuyên mục: Địa Thiên Thái, cung Khôn hành Thổ, hào hai động biến Địa Hỏa Minh Di. Giả định câu hỏi là về một bộ hồ sơ giấy tờ đang chờ xử lý. Theo bảng, giấy tờ thuộc Phụ mẫu, nên dụng thần là Phụ mẫu.
Quẻ Thái không có hào Hỏa, nên Phụ mẫu không hiện. Hào biến của hào hai là Sửu Thổ, tức Huynh đệ, cũng không phải Phụ mẫu. Vậy phải tìm phục thần: trong Thuần Khôn, Phụ mẫu là Ất Tỵ Hỏa ở hào hai, nên dụng thần ẩn dưới hào hai Giáp Dần Mộc Quan quỷ.
Dựng bốn vai: nguyên thần của Phụ mẫu là Quan quỷ, chính là hào hai Dần Mộc, lại đang động; kỵ thần là Thê tài, có ở hào một Tý Thủy và hào năm Hợi Thủy; cừu thần là Tử tôn, ở hào sáu Dậu Kim. Đến đây mọi thứ vẫn là tra bảng. Bước tiếp theo, tức xét vượng suy theo tháng và ngày gieo, mới là chỗ sách đưa ra lời đọc; ví dụ này dừng lại ở cấu trúc, để bạn thấy một câu hỏi được chuyển thành bốn vai trên quẻ như thế nào.
Chọn dụng thần là bước diễn giải lớn nhất
Phần lớn các bước trong lục hào là tra bảng: bát cung, nạp giáp, lục thân, lục thú, tuần không đều có quy tắc rõ ràng. Riêng bước chọn dụng thần đòi hỏi người đọc dịch câu hỏi đời thường sang một loại lục thân. Đây là chỗ hai người cùng học một sách có thể chọn khác nhau, và chọn khác thì kết luận khác.
Ví dụ giả định: một người hỏi về việc xin chuyển sang bộ phận khác trong công ty. Người đọc A coi đây là việc công danh, chọn Quan quỷ. Người đọc B coi đây là việc chờ quyết định bằng văn bản, chọn Phụ mẫu. Người đọc C coi đây là việc của chính người hỏi, chọn hào thế. Ba lựa chọn đều có lý theo nghĩa tượng, và trên cùng một quẻ có thể dẫn tới ba cách đọc khác nhau.
Nhận ra điều này giúp bạn đọc lục hào tỉnh táo hơn. Khi ai đó đọc quẻ cho bạn, hãy hỏi họ đã chọn hào nào làm dụng thần và vì sao. Câu trả lời cho thấy phần nào là quy tắc, phần nào là diễn giải của họ. Nó cũng nhắc rằng những quyết định thật về công việc, tiền bạc, gia đình cần dựa trên thông tin thật, và quẻ chỉ là một cách sắp xếp lại suy nghĩ của chính bạn.
Những lỗi hay gặp khi làm việc với dụng thần
Vài lỗi dưới đây lặp đi lặp lại ở người tự học, và đều tránh được nếu nắm vững khái niệm.
- Chọn dụng thần sau khi đã nhìn quẻ, tức là thấy hào nào "đẹp" rồi mới gán cho nó là dụng thần. Cách làm đúng là chọn theo câu hỏi trước khi gieo hoặc trước khi xem quẻ.
- Lẫn dụng thần lục hào với dụng thần bát tự, mang khái niệm "hỷ dụng thần theo mệnh" vào đọc quẻ.
- Quên rằng khi hỏi việc của chính mình mà không rõ loại, sách thường lấy hào thế, không phải lục thân nào cả.
- Bỏ qua nguyên thần và kỵ thần, chỉ nhìn dụng thần đứng một mình, trong khi sách xét cả chuỗi sinh khắc quanh nó.
- Khi dụng thần lưỡng hiện, mỗi lúc chọn một hào khác nhau tuỳ hào nào cho kết quả mình thích.
- Coi trạng thái dụng thần là lời phán chắc chắn về tương lai, rồi quyết định chuyện lớn theo đó.
Ghi câu hỏi và dụng thần đã chọn ngay trên tờ ghi quẻ là thói quen nhỏ nhưng giúp bạn trung thực với chính phương pháp mình đang học.
Câu hỏi thường gặp
Dụng thần trong lục hào khác dụng thần trong bát tự thế nào?
Trong lục hào, dụng thần là một hào đại diện cho việc được hỏi, chọn theo câu hỏi. Trong bát tự, dụng thần là hành được chọn để cân bằng lá số. Hai khái niệm trùng tên nhưng thuộc hai hệ khác nhau.
Hỏi việc của mình thì lấy dụng thần là gì?
Khi việc hỏi không rõ thuộc loại lục thân nào, các sách thường lấy hào thế, vì thế đại diện cho người hỏi. Nếu việc rõ thuộc một loại, như giấy tờ hay tiền bạc, thì lấy lục thân tương ứng.
Nguyên thần, kỵ thần, cừu thần là gì?
Nguyên thần là lục thân sinh ra dụng thần, kỵ thần là lục thân khắc dụng thần, cừu thần là lục thân sinh cho kỵ thần và khắc nguyên thần. Ví dụ dụng thần Thê tài thì nguyên thần là Tử tôn, kỵ thần là Huynh đệ, cừu thần là Phụ mẫu.
Dụng thần xuất hiện hai lần thì chọn hào nào?
Các sách có lệ chọn, thường gặp là ưu tiên hào động, hào trì thế hoặc ứng, hoặc xét hào vượng hơn theo tháng ngày. Thứ tự ưu tiên không thống nhất giữa các sách, nên ghi rõ mình theo lệ nào.
Quẻ không có dụng thần thì sao?
Tìm trong hào biến trước, rồi tìm phục thần trong quẻ thuần của cung, ở hào mang đúng lục thân cần đọc. Phục thần được coi là ẩn dưới hào cùng vị trí của quẻ đang xét.
Vì sao hai người đọc cùng một quẻ lại nói khác nhau?
Một lý do lớn là họ chọn dụng thần khác nhau cho cùng một câu hỏi. Bước chọn dụng thần là chỗ diễn giải nhiều nhất trong lục hào, nên kết luận phụ thuộc nhiều vào người đọc.