Vạn vật loại tượng là bảng xếp mọi sự vật vào tám quẻ đơn: mỗi quẻ có một chùm hình ảnh về thiên nhiên, người trong nhà, bộ phận cơ thể, con vật, đồ vật, phương hướng. Ví dụ Càn là trời, cha, đầu, ngựa, vật tròn, kim loại quý; Khôn là đất, mẹ, bụng, trâu bò, vải vóc. Phần cốt lõi của bảng đến từ Thuyết quái truyện, một thiên trong Thập Dực của Kinh Dịch; sách Mai Hoa mở rộng thêm rất nhiều mục.
Trong Mai Hoa, loại tượng được dùng theo hai chiều: từ sự vật trước mắt ra quẻ khi lập quẻ Hậu thiên, và từ quẻ ra hình ảnh khi giải. Bài trình bày gốc văn bản, bảng tra những tượng chắc chắn nhất, cách sách vận dụng qua giai thoại, và vì sao kho hình ảnh này vừa giàu vừa dễ khiến lời giải co giãn tuỳ ý.
Gốc của loại tượng: Thuyết quái truyện
Kinh Dịch gồm phần kinh (64 quẻ, lời quẻ, lời hào) và phần truyện gọi là Thập Dực, tức mười thiên giải thích. Thuyết quái là một trong mười thiên đó, chuyên bàn về tám quẻ đơn. Phần sau của Thuyết quái là một chuỗi liệt kê: Càn là ngựa, Khôn là trâu, Chấn là rồng…; Càn là đầu, Khôn là bụng…; Càn là trời, là tròn, là vua, là cha, là ngọc, là kim… Đây là văn bản cổ nhất còn lại ghép sự vật với bát quái một cách có hệ thống.
Thập Dực theo truyền thống được gán cho Khổng Tử, nhưng giới nghiên cứu hiện đại phần lớn cho rằng các thiên được hình thành qua nhiều đời, khoảng cuối thời Chiến Quốc đến đầu Hán. Dù niên đại thế nào, Thuyết quái là nền chung mà gần như mọi hệ thuật số dùng bát quái về sau đều kế thừa: phong thủy, Lục hào, Kỳ Môn, và Mai Hoa.
Sách Mai Hoa có một phần riêng thường được gọi là "Bát quái vạn vật thuộc loại", liệt kê theo từng quẻ các mục: thiên thời, địa lý, nhân vật, nhân sự, thân thể, thời tự, động vật, tĩnh vật, ốc xá, gia trạch, ẩm thực, sinh sản, cầu danh, mưu vọng… Phần này dài hơn Thuyết quái nhiều lần và mang dấu ấn đời sống thời sau. Khi đọc, nên tách lớp Thuyết quái cổ khỏi lớp bổ sung của sách.
Bảng tra loại tượng cốt lõi theo Thuyết quái
Bảng dưới chỉ gồm những tượng có trong Thuyết quái hoặc được dùng thống nhất ở hầu hết các bản Mai Hoa. Mỗi quẻ còn nhiều tượng khác, nhưng đây là bộ nên thuộc trước.
| Quẻ | Thiên nhiên | Người trong nhà | Thân thể | Con vật | Vài vật, tính chất |
|---|---|---|---|---|---|
| Càn | Trời | Cha | Đầu | Ngựa | Tròn, ngọc, kim loại, màu đỏ thẫm |
| Khôn | Đất | Mẹ | Bụng | Trâu bò | Vải vóc, nồi, đông người, màu đen |
| Chấn | Sấm | Con trai trưởng | Chân | Rồng | Đường lớn, tre non, sự chuyển động |
| Tốn | Gió | Con gái trưởng | Đùi | Gà | Gỗ, dây thẳng, vật dài, cao, màu trắng |
| Khảm | Nước | Con trai giữa | Tai | Lợn | Mương rãnh, cung, bánh xe, sự hiểm trở |
| Ly | Lửa, mặt trời | Con gái giữa | Mắt | Chim trĩ | Giáp trụ, binh khí, rùa, cua, sự sáng |
| Cấn | Núi | Con trai út | Tay | Chó | Đá nhỏ, đường tắt, cổng, sự dừng lại |
| Đoài | Đầm, hồ | Con gái út | Miệng | Dê | Miệng lưỡi, vật gãy vỡ, sự vui vẻ |
Đọc bảng sẽ thấy logic không đồng nhất. Có tượng xuất phát từ hình vạch (Đoài có vạch âm mở ở trên giống cái miệng; Cấn có vạch dương chặn ở trên giống ngọn núi), có tượng từ tính chất (Càn mạnh nên là ngựa, Khôn thuận nên là trâu), có tượng từ vị trí trong "gia đình" tám quẻ (Chấn là hào dương đầu tiên xuất hiện ở dưới nên là con trai trưởng). Nhận ra các lối suy này giúp nhớ bảng mà không phải học vẹt.
Logic gia đình tám quẻ: vì sao Chấn là con trai trưởng
Thuyết quái có một đoạn ngắn mà đẹp: Càn là cha, Khôn là mẹ; Chấn là lần cầu thứ nhất mà được con trai nên gọi là trưởng nam, Tốn là lần cầu thứ nhất mà được con gái nên gọi là trưởng nữ; Khảm lần thứ hai được con trai, Ly lần thứ hai được con gái; Cấn lần thứ ba được con trai, Đoài lần thứ ba được con gái.
Muốn hiểu "lần thứ nhất, thứ hai, thứ ba" thì nhìn vào vị trí của vạch khác biệt. Chấn có một vạch dương ở dưới cùng, hai vạch âm ở trên: hào dương "xuất hiện" ở vị trí đầu tiên, nên là con trai đầu. Khảm có vạch dương ở giữa, Cấn ở trên cùng. Ba quẻ nữ làm ngược lại với vạch âm: Tốn âm ở dưới, Ly âm ở giữa, Đoài âm ở trên. Quẻ nào có một vạch thiểu số thì giới tính theo vạch thiểu số ấy — ba quẻ "nam" đều có một dương hai âm.
Hệ "gia đình" này là nền của nhiều suy luận trong Mai Hoa. Thấy một cô gái trẻ thì lấy Đoài, một người đàn ông trung niên thì có thể lấy Khảm. Nhưng nó cũng phản ánh trật tự gia đình phụ hệ của xã hội cổ đại. Đọc nó như một tư liệu văn hoá về cách người xưa hình dung gia đình là hợp lý; dùng nó để nói về vai trò của nam, nữ hôm nay thì không.
Hình vạch và ngũ hành: hai lớp tượng không phải lúc nào cũng khớp
Nhiều tượng trong Thuyết quái chỉ hiểu được khi nhìn vào hình ba vạch. Ly có hai vạch dương ở ngoài, một vạch âm ở giữa: cứng ngoài, rỗng hoặc mềm trong. Vì vậy Ly là rùa, cua, ốc, trai — những con vật có mai, vỏ cứng bọc phần mềm — và là giáp trụ, thứ bọc ngoài thân người. Khảm thì ngược lại, một vạch dương bị kẹp giữa hai vạch âm: mềm ngoài, cứng trong, nên được gắn với sự hiểm trở ẩn bên trong, với dòng nước trông mềm mà sâu.
Lớp tượng từ hình vạch này có trước và độc lập với lớp ngũ hành. Khi ngũ hành được ghép vào bát quái, có những chỗ hai lớp kéo về hai phía. Tốn là gió và cũng là gỗ, hành mộc; nhưng gió thì khó nói là "mộc" theo nghĩa thường. Đoài là đầm nước, nhưng hành lại là kim, không phải thuỷ. Người học Mai Hoa phải chấp nhận cả hai lớp cùng tồn tại: đọc sinh khắc thì theo hành, đọc hình ảnh thì theo tượng.
Sự chồng lớp ấy là dấu vết lịch sử của nhiều dòng tư tưởng được ghép lại qua nhiều thế kỷ. Nó cũng là lý do lời giải Mai Hoa có thể chuyển qua lại giữa hai lớp tuỳ chỗ nào "hợp" hơn — thêm một độ co giãn mà người đọc tỉnh táo nên nhận ra.
Hai chiều dùng loại tượng trong Mai Hoa
Chiều thứ nhất là từ vật ra quẻ. Khi lập quẻ Hậu thiên, người lập thấy một sự vật và hỏi: nó thuộc quẻ nào? Một con chó chạy tới là Cấn; một người phụ nữ lớn tuổi là Khôn; một chiếc xe là… tuỳ cách hiểu, có thể là Khảm vì bánh xe, có thể là Càn vì kim loại và tròn, có thể là Chấn vì chuyển động. Ở chiều này, loại tượng là bảng phân loại.
Chiều thứ hai là từ quẻ ra vật. Khi đã có quẻ chủ, hỗ, biến và quan hệ thể dụng, người đọc dùng loại tượng để "kể chuyện": Đoài là cô gái, Tốn là đùi, Càn kim khắc Tốn mộc — cô gái bị thương ở đùi. Ở chiều này, loại tượng là từ điển ẩn dụ, và người đọc chọn trong chùm hình ảnh những cái hợp với câu hỏi.
Hai chiều có một điểm chung: đều cần người đọc lựa chọn. Một quẻ đơn có hàng chục tượng; ba quẻ (chủ, hỗ, biến) cộng thể dụng cho ra vài trăm khả năng kết hợp. Đây là điều giải thích vì sao lời giải Mai Hoa có thể rất cụ thể mà vẫn "khớp" được nhiều hoàn cảnh: cụ thể ở chi tiết được chọn, nhưng việc chọn diễn ra sau khi đã biết câu hỏi.
Tượng trong giai thoại hoa mai: đọc lại từng bước
Giai thoại mở đầu sách Mai Hoa là ví dụ rõ nhất về cách dùng loại tượng. Quẻ chủ Trạch Hoả Cách, quẻ hỗ Thiên Phong Cấu, quẻ biến Trạch Sơn Hàm; thể là Đoài, dụng là Ly. Sách rút ra:
- Đoài là thiếu nữ — nên nhân vật của sự việc là một cô gái trẻ.
- Tốn là đùi (trong quẻ hỗ) — nên chỗ bị tổn thương là đùi.
- Càn kim khắc Tốn mộc (cả hai trong quẻ hỗ) — nên có sự tổn thương.
- Ly hoả khắc Đoài kim (dụng khắc thể) — nên việc đến từ bên ngoài, không thuận cho nhân vật.
- Cấn là núi, là dừng, gắn với tay (biến quái) — các bản giảng thường đọc thêm theo nhiều hướng khác nhau, cho thấy người giảng đời sau tiếp tục bổ sung tượng vào câu chuyện.
Nhìn vào chuỗi suy luận, có thể thấy mỗi bước đều chọn một tượng trong nhiều tượng. Tốn còn là gió, gà, gỗ, dây; sách chọn "đùi" vì đã có hình ảnh cô gái trèo cây. Cách đọc này nhất quán về mặt quy ước, nhưng không thể kiểm chứng như một phép suy luận khoa học.
Học loại tượng sao cho có ích
Học theo lối suy, không học vẹt. Với mỗi tượng, hỏi vì sao: từ hình vạch, từ tính chất, từ vị trí gia đình hay từ ngũ hành. Ghi lý do bên cạnh, bảng sẽ tự nhớ.
Tách lớp cổ và lớp bổ sung. Đánh dấu tượng nào có trong Thuyết quái, tượng nào chỉ có trong sách Mai Hoa hay sách đời sau. Lớp sau thường gắn với đời sống cụ thể của một thời và không nên coi là "nguyên lý".
Dùng như từ điển biểu tượng văn hoá. Loại tượng giúp đọc hiểu thơ văn cổ, hoạ tiết trang trí, tên gọi trong kiến trúc. Đây là lợi ích chắc chắn nhất của việc học bảng này, độc lập với chuyện tin hay không tin phép chiêm.
Không suy từ tượng ra con người thật. Bảng nói Khảm là tai, Ly là mắt; điều đó không có nghĩa một quẻ có Khảm báo bệnh tai cho ai. Mọi suy luận như vậy là lời phán, nằm ngoài phạm vi tìm hiểu văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Vạn vật loại tượng lấy từ đâu?
Phần cốt lõi đến từ Thuyết quái truyện, một trong mười thiên Thập Dực giải thích Kinh Dịch. Sách Mai Hoa Dịch số có phần riêng liệt kê tượng theo từng quẻ với rất nhiều mục bổ sung như nhà cửa, ăn uống, thời tiết, cầu danh.
Vì sao Càn là ngựa còn Khôn là trâu?
Thuyết quái gắn Càn với tính mạnh mẽ, không ngừng nên chọn con ngựa; Khôn với tính nhu thuận, chở chịu nên chọn con trâu bò. Đây là lối suy từ tính chất của quẻ sang đặc tính của con vật.
Một vật có thể thuộc hai quẻ không?
Có, và rất thường gặp. Một chiếc bình gốm vừa là đồ đất, vừa chứa nước, vừa có miệng. Người lập quẻ phải chọn theo nét nổi bật nhất trong hoàn cảnh. Đây là chỗ phép chiêm mang tính chủ quan cao.
Loại tượng trong Mai Hoa có giống trong phong thủy không?
Cùng gốc Thuyết quái nên nhiều tượng trùng nhau, như Khảm là nước, Ly là lửa, Càn là cha. Nhưng mỗi hệ thuật số bổ sung thêm tượng riêng phục vụ mục đích của mình, nên bảng chi tiết không hoàn toàn khớp.
Có cần thuộc hết bảng loại tượng trong sách Mai Hoa không?
Không cần. Người học thường thuộc trước bộ cốt lõi gồm thiên nhiên, người trong nhà, thân thể, con vật cho tám quẻ. Các mục chi tiết hơn có thể tra khi cần, và nên biết rằng chúng khác nhau giữa các bản.
Học loại tượng có lợi gì nếu không dùng để xem quẻ?
Bảng tượng là chìa khoá đọc nhiều văn bản cổ, hoạ tiết trang trí, cách đặt tên và biểu tượng trong văn hoá Á Đông. Hiểu vì sao Ly là mắt, Cấn là núi giúp bạn nhận ra lối tư duy liên tưởng của người xưa.