Một quẻ lục hào được "đọc" qua hai phần tách bạch: phần an quẻ gồm các bước tra bảng có quy tắc rõ (gieo, cung, thế ứng, nạp giáp, lục thân, lục thú, tháng ngày, tuần không) và phần luận theo lệ của từng sách, bắt đầu từ việc chọn dụng thần. Bài này đi trọn phần thứ nhất trên một quẻ giả định, rồi chỉ ra những câu sách sẽ đặt ra ở phần thứ hai, mà không rút ra lời phán.
Quẻ mẫu là quẻ đã dùng xuyên suốt chuyên mục: Địa Thiên Thái, hào hai động, biến Địa Hỏa Minh Di, gieo trong tháng Dần, ngày Giáp Tý. Mọi chi tiết đều là ví dụ giả định để minh hoạ kỹ thuật; không có người thật, việc thật nào đứng sau.
Bước 0: câu hỏi giả định và ghi chép đầu trang
Giả định một người viết câu hỏi: "Bản dịch một tập thơ cổ đã gửi cho một tập san văn hoá có được nhận đăng không?" Câu hỏi về một việc cụ thể, có văn bản, có phía bên kia là toà soạn. Trước khi gieo, người ấy ghi ngay dưới câu hỏi: ngày dương lịch và giờ gieo, nguyệt kiến, can chi ngày, tuần không. Theo giả định, tháng gieo là tháng Dần (sau Lập Xuân, trước Kinh Trập), ngày gieo là ngày Giáp Tý, nên tuần không là Tuất và Hợi.
Cũng nên chọn trước dụng thần, trước khi nhìn quẻ, để tránh việc thấy hào nào đẹp mới gán. Bản dịch, văn bản, giấy tờ thuộc Phụ mẫu, nên dụng thần là Phụ mẫu. Phía toà soạn là phía bên kia, nên hào ứng cũng được ghi chú để xem.
Một lưu ý không thuộc kỹ thuật nhưng quan trọng: với câu hỏi như thế này, cách biết chắc nhất vẫn là chờ thư phản hồi hoặc hỏi toà soạn. Quẻ ở đây chỉ là dịp để luyện kỹ thuật an quẻ và hiểu cách sách lập luận, không phải nguồn tin về quyết định của ai.
Bước 1 đến 3: gieo, an cung, nạp giáp, lục thân
Ba bước đầu là thao tác thuần tuý, mỗi bước đều có bài riêng trong chuyên mục giải thích chi tiết.
- Gieo sáu lần, ghi từ dưới lên: đơn, trùng, đơn, chiết, chiết, chiết. Ba hào dưới là Càn, ba hào trên là Khôn, quẻ chủ là Địa Thiên Thái; hào hai là trùng (lão dương) nên động; đổi hào hai thành âm, quái dưới thành Ly, quẻ biến là Địa Hỏa Minh Di.
- Tìm cung: so ba tầng hào của Thái thấy cả ba cặp khác nhau, nên là quẻ tam thế; cung là quái trên, tức Khôn, hành Thổ. Thế ở hào ba, ứng ở hào sáu.
- Nạp giáp: Càn ở nội cho hào một đến ba là Giáp Tý, Giáp Dần, Giáp Thìn; Khôn ở ngoại cho hào bốn đến sáu là Quý Sửu, Quý Hợi, Quý Dậu. Hào biến lấy theo Ly ở nội: hào hai hoá Kỷ Sửu.
- Lục thân theo Thổ: Tý Thủy là Thê tài, Dần Mộc là Quan quỷ, Thìn Thổ là Huynh đệ, Sửu Thổ là Huynh đệ, Hợi Thủy là Thê tài, Dậu Kim là Tử tôn. Hào biến Sửu Thổ, so với Thổ của cung Khôn, là Huynh đệ.
- Kiểm lại: quẻ Thái có đủ Thê tài, Quan quỷ, Huynh đệ, Tử tôn, thiếu Phụ mẫu. Ghi chú ngay: dụng thần không hiện.
Đến đây đã có bộ khung. Nếu bất kỳ bước nào sai, ví dụ ghi ngược hào hoặc dùng phần nội cho quái ngoại, thì mọi bước sau cũng sai; nên dừng một nhịp để so với bảng trước khi đi tiếp.
Bước 4: bảng quẻ hoàn chỉnh
Thêm lục thú theo can ngày Giáp (khởi Thanh Long ở hào một), xét từng hào với nguyệt kiến Dần và nhật thần Tý, đánh dấu tuần không. Bảng ghi từ hào sáu xuống hào một theo lối trình bày quen thuộc của sách.
| Hào | Lục thú | Lục thân, can chi | Thế, ứng, động | Với tháng Dần | Ghi chú khác |
|---|---|---|---|---|---|
| Sáu | Huyền Vũ | Tử tôn Quý Dậu Kim | Ứng | Tù | |
| Năm | Bạch Hổ | Thê tài Quý Hợi Thủy | Hưu | Lâm tuần không | |
| Bốn | Đằng Xà | Huynh đệ Quý Sửu Thổ | Tử | Hợp với nhật thần Tý | |
| Ba | Câu Trần | Huynh đệ Giáp Thìn Thổ | Thế | Tử | |
| Hai | Chu Tước | Quan quỷ Giáp Dần Mộc | Động, hoá Huynh đệ Kỷ Sửu Thổ | Lâm nguyệt kiến, vượng | Được nhật thần Tý sinh; phục dưới là Phụ mẫu Ất Tỵ Hỏa |
| Một | Thanh Long | Thê tài Giáp Tý Thủy | Hưu | Lâm nhật thần |
Đây là bản mô tả đầy đủ của quẻ. Hai người an đúng quy tắc sẽ ra đúng bảng này. Mọi thứ trong bảng đều kiểm lại được bằng các bảng tra ở những bài trước trong chuyên mục.
Bước 5: những câu sách sẽ đặt ra, và dữ kiện trên quẻ
Từ đây là phần luận. Thay vì đưa ra kết luận, hãy xem sách lục hào sẽ đặt những câu hỏi nào, và quẻ cho dữ kiện gì cho từng câu. Câu thứ nhất: dụng thần ở đâu? Phụ mẫu không hiện, phải dùng phục thần Ất Tỵ Hỏa, ẩn dưới hào hai. Câu thứ hai: phục thần mạnh hay yếu? Tỵ Hỏa trong tháng Dần được Mộc sinh, ở bậc tướng; với nhật thần Tý Thủy thì bị Thủy khắc; Tỵ không rơi vào tuần không.
Câu thứ ba: phi thần thế nào? Phi thần là hào hai Dần Mộc, lâm nguyệt kiến, được ngày sinh, lại đang động; quan hệ phi – phục là phi sinh phục. Câu thứ tư: nguyên thần, kỵ thần ra sao? Nguyên thần của Phụ mẫu là Quan quỷ, chính là hào hai đang động; kỵ thần là Thê tài, có ở hào một (lâm nhật thần) và hào năm (lâm tuần không, và Hợi xung Tỵ); cừu thần là Tử tôn ở hào sáu, tù trong tháng.
Câu thứ năm: hào thế, hào ứng thế nào? Thế là Huynh đệ Thìn Thổ, bị tháng khắc; ứng là Tử tôn Dậu Kim, tù trong tháng. Câu thứ sáu: quẻ có tính chất gì đặc biệt? Quẻ chủ là lục hợp, quẻ biến không phải lục xung hay lục hợp; hào động hoá ra cái mà nó khắc, không thuộc kiểu hồi đầu sinh khắc hay tiến thoái. Tới đây, mỗi sách sẽ cân các dữ kiện theo lệ riêng, và hai sách có thể nghiêng về hai phía khác nhau.
Vì sao bài dừng trước lời phán
Có ba lý do. Thứ nhất, phần luận phụ thuộc vào lệ của từng sách: sách này coi phi sinh phục là điều kiện đủ để phục thần "dùng được", sách kia đòi thêm phục thần phải vượng hoặc phi thần phải bị xung. Đưa ra một kết luận là ngầm chọn một sách, trong khi mục đích ở đây là học cấu trúc chung.
Thứ hai, ngay trong một sách, việc cân các dữ kiện ngược chiều nhau (phục thần được tháng sinh nhưng bị ngày khắc, kỵ thần một hào mạnh một hào lâm không) đòi hỏi diễn giải. Phần diễn giải ấy là nơi người đọc quẻ đặt kinh nghiệm, cảm nhận, và cả kỳ vọng của mình vào. Học được cách nhìn thấy chỗ diễn giải là kỹ năng quan trọng hơn học thuộc một lời phán.
Thứ ba, và quan trọng nhất: chưa có bằng chứng nào cho thấy lục hào dự đoán được sự việc tốt hơn may rủi. Một lời phán, dù được lập luận chặt chẽ đến đâu, vẫn chỉ là kết quả của một hệ ký hiệu áp lên một lần gieo đồng tiền. Việc bản dịch có được nhận hay không do toà soạn quyết định, và thông tin đáng tin là thư trả lời của họ.
Bước 6: ghi sổ và nhìn lại sau một thời gian
Người học lục hào nghiêm túc thường giữ một cuốn sổ quẻ. Mỗi trang gồm câu hỏi, bốn dòng thời gian, bảng quẻ hoàn chỉnh, dụng thần đã chọn và lý do, phần "những câu sách đặt ra" cùng dữ kiện. Nếu có viết một dòng diễn giải theo sách, hãy ghi rõ là theo sách nào. Cuối trang để trống một khoảng cho việc ghi lại sự việc thực tế diễn ra sau đó.
Sổ quẻ có hai công dụng. Công dụng thứ nhất là kỹ thuật: lật lại sau vài tháng, bạn sẽ thấy mình hay an sai ở đâu, hay chọn dụng thần tuỳ tiện ở loại câu hỏi nào. Công dụng thứ hai là tự kiểm chứng: nếu chỉ nhớ những lần "trúng" mà quên những lần "trật", ai cũng dễ tin rằng phép chiêm của mình chính xác. Sổ ghi đủ mọi lần giúp tránh thiên kiến ghi nhớ có chọn lọc ấy.
Khi nhìn lại một cách trung thực, bạn có thể tự hỏi: tỉ lệ "trúng" trong sổ có vượt quá những gì may rủi và độ rộng của lời diễn giải giải thích được không. Đặt câu hỏi đó không làm việc học lục hào mất ý nghĩa; nó chỉ đặt lục hào về đúng chỗ của một di sản trí tuệ: đáng học, đáng tìm hiểu, nhưng không đáng giao phó các quyết định thật.
Tự luyện với quẻ của chính mình
Muốn thành thạo phần an quẻ, cách tốt nhất là làm lại toàn bộ quy trình trên nhiều quẻ. Mấy gợi ý dưới đây giúp việc luyện có ích mà không biến thành thói quen hỏi quẻ cho mọi việc.
- Gieo quẻ cho những câu hỏi nhỏ, vô hại, hoặc chỉ gieo để luyện mà không đặt câu hỏi, rồi an trọn bảng như bài này.
- Sau khi tự an, mới đối chiếu với phần mềm hoặc với một người học cùng; ghi lại mọi chỗ lệch và tìm nguyên nhân.
- Tập viết phần "những câu sách sẽ đặt ra" và dữ kiện tương ứng, không viết kết luận; đây là cách luyện tư duy cấu trúc.
- Đọc song song hai sách, ví dụ Bốc phệ chính tông và Tăng san bốc dịch, ghi chú chỗ hai sách đọc cùng một dữ kiện khác nhau.
- Không gieo quẻ cho các quyết định về sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân, nghề nghiệp; những việc đó cần thông tin thật và người có chuyên môn.
- Nếu ai đó đọc quẻ cho bạn rồi khuyên cúng giải, mua vật phẩm hay trả thêm tiền, hãy coi đó là dấu hiệu để dừng.
Làm được bảng quẻ hoàn chỉnh trong mười phút, không tra bảng, là lúc bạn đã nắm phần kỹ thuật của lục hào. Phần còn lại là đọc sách cổ như đọc một di sản tư tưởng, với sự tò mò và tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Một quẻ lục hào có bao nhiêu bước an?
Phần an gồm gieo và ghi quẻ, tìm cung và thế ứng, nạp giáp, đặt lục thân, an lục thú, ghi nguyệt kiến, nhật thần, tuần không. Sau đó mới tới chọn dụng thần và phần luận theo lệ của từng sách.
Vì sao chọn dụng thần trước khi nhìn quẻ?
Để tránh việc thấy hào nào thuận ý rồi mới gán làm dụng thần. Chọn theo câu hỏi trước khi xem quẻ giữ cho phần đọc trung thực với phương pháp, dù sau đó kết luận thế nào.
Quẻ mẫu trong bài có phải quẻ tốt hay xấu?
Bài không phán. Quẻ mẫu là ví dụ giả định để minh hoạ kỹ thuật; phần luận phụ thuộc lệ của từng sách và có nhiều chỗ diễn giải, nên không đưa ra kết luận tốt xấu.
Hai người an cùng một quẻ có ra cùng kết quả không?
Phần an quẻ thì có, nếu cả hai làm đúng quy tắc và dùng cùng tháng ngày gieo. Phần luận thì có thể khác, vì chọn dụng thần và cân dữ kiện là chỗ diễn giải.
Nên dùng lục hào vào việc gì cho hợp lý?
Hợp lý nhất là học như một di sản thuật số, luyện tư duy cấu trúc, đọc sách cổ và văn học. Không nên dùng quẻ để quyết định chuyện sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân hay nghề nghiệp.
Muốn kiểm bảng quẻ mình an có đúng không thì làm thế nào?
Đối chiếu từng lớp với bảng tra: bát cung cho thế ứng, bảng nạp giáp cho can chi, bảng lục thân theo hành cung, bảng lục thú theo can ngày, cách tính tuần không. Sau đó so thêm với một phần mềm hoặc người học khác.