Trong lục hào, hào động là hào lão âm hoặc lão dương khi gieo; nó hoá thành hào biến mang can chi của quẻ biến, và quan hệ giữa hào biến với chính hào gốc (sinh lại, khắc lại, tiến lên, lùi về) là một lớp đọc riêng; khi loại lục thân cần đọc không hiện trên quẻ, sách tìm nó ở quẻ thuần của cung và gọi là phục thần.
Bài trình bày ở mức cấu trúc các khái niệm xoay quanh chuyển động trong quẻ: hào động tác động lên hào khác ra sao, các kiểu hoá (hồi đầu sinh, hồi đầu khắc, tiến thần, thoái thần, hoá không, hoá phá), quẻ lục xung, lục hợp, khái niệm phục ngâm, phản ngâm, và quan hệ phi thần – phục thần. Ví dụ là quẻ giả định, không có lời đoán cho việc của ai.
Hào động làm gì trong một quẻ
Một quẻ không có hào động là quẻ tĩnh; mọi hào đứng yên, chỉ được xét qua tháng và ngày gieo. Khi có hào động, quẻ có thêm hai lớp chuyển động. Lớp thứ nhất là tác động của hào động lên các hào khác trong quẻ: theo lệ phổ biến của sách lục hào, hào động có thể sinh hoặc khắc hào tĩnh, còn hào tĩnh không sinh khắc được hào động. Hình ảnh người xưa dùng là người đang đi có thể tác động lên người đứng, còn người đứng không đuổi kịp người đi.
Lớp thứ hai là hào động hoá thành hào biến. Hào biến lấy can chi theo quẻ biến, lục thân vẫn tính theo cung của quẻ chủ. Theo lệ phổ biến, hào biến chủ yếu tác động trở lại chính hào động sinh ra nó, ít khi được dùng để sinh khắc các hào khác của quẻ chủ. Vì thế khi đọc, người ta xét từng cặp "hào động – hào biến" như một đơn vị.
Điều này giải thích vì sao sách coi trọng hào động: nó là nơi quẻ "có chuyện". Một quẻ nhiều hào động thì các quan hệ chồng chéo, và các sách có lệ riêng để xét hào nào trước. Với người mới, cách an toàn là liệt kê từng hào động, ghi hào biến của nó, rồi xét quan hệ từng cặp trước khi xét cả quẻ.
Một hào động, nhiều hào động, sáu hào cùng động
Số lượng hào động ảnh hưởng tới cách sách tiếp cận một quẻ. Quẻ chỉ có một hào động thường được gọi là độc phát; đây là dạng dễ đọc nhất, vì mọi chuyển động dồn vào một chỗ, và nhiều sách coi hào động duy nhất đó là điểm nhấn của quẻ, dù nó có phải dụng thần hay không. Quẻ mẫu Thái động hào hai là một quẻ độc phát.
Khi có hai, ba hào động, các quan hệ bắt đầu đan xen: hào động này sinh hào động kia, hào động khác lại khắc dụng thần. Sách thường đề nghị xét theo chuỗi sinh khắc, ví dụ kỵ thần động nhưng đồng thời nguyên thần cũng động thì có thể thành chuỗi "kỵ sinh nguyên, nguyên sinh dụng", và lệ đọc khi đó khác hẳn khi chỉ có kỵ thần động. Khi bốn, năm hay cả sáu hào cùng động, một số sách dùng chữ loạn động và khuyên người đọc tập trung vào dụng thần cùng hào biến của nó, thay vì cố xét mọi cặp.
Với người học, điều đáng ghi nhận là: càng nhiều hào động, phần diễn giải càng lớn, và các sách càng ít thống nhất. Một quẻ loạn động là nơi lý do "theo sách nào" trở nên quan trọng nhất. Ghi chép cẩn thận từng cặp hào động – hào biến giúp bạn thấy rõ phần nào là dữ kiện, phần nào là cách cân.
Các kiểu hoá giữa hào động và hào biến
Quan hệ giữa hào biến và hào gốc được đặt tên theo ngũ hành và theo thứ tự địa chi. Bảng dưới gom các tên gọi thường gặp; nghĩa ghi ở cột cuối là cách sách diễn đạt, không phải lời phán.
| Tên gọi | Điều kiện | Ví dụ | Cách sách diễn đạt |
|---|---|---|---|
| Hồi đầu sinh | Hào biến sinh hào gốc | Hào Mão Mộc hoá Tý Thủy | Hào gốc được tiếp sức từ chính sự biến đổi của nó |
| Hồi đầu khắc | Hào biến khắc hào gốc | Hào Hợi Thủy hoá Tuất Thổ | Hào gốc bị chính sự biến đổi của nó kìm lại |
| Tiến thần | Hoá sang chi cùng hành đứng sau | Dần hoá Mão, Thân hoá Dậu, Hợi hoá Tý, Tỵ hoá Ngọ | Thế tiến lên, tăng thêm |
| Thoái thần | Hoá sang chi cùng hành đứng trước | Mão hoá Dần, Dậu hoá Thân, Tý hoá Hợi, Ngọ hoá Tỵ | Thế lùi lại, giảm đi |
| Hoá không | Hào biến rơi vào tuần không | Ngày tuần Giáp Tý, hào hoá ra Tuất hoặc Hợi | Sự biến đổi chưa thành hình ở thời điểm gieo |
| Hoá phá | Hào biến xung với nguyệt kiến | Tháng Dần, hào hoá ra Thân | Sự biến đổi mất gốc trong tháng |
Với bốn chi Thổ, sách thường xếp tiến thần theo thứ tự Sửu hoá Thìn, Thìn hoá Mùi, Mùi hoá Tuất, Tuất hoá Sửu, và thoái thần theo chiều ngược lại. Ngoài các tên trên, hào biến hợp hoặc xung với hào gốc cũng có tên gọi riêng trong từng sách.
Ở quẻ mẫu Địa Thiên Thái hào hai động: Dần Mộc hoá Sửu Thổ. Mộc khắc Thổ, tức hào gốc khắc hào biến; đây không phải hồi đầu sinh cũng không phải hồi đầu khắc, cũng không phải tiến hay thoái vì khác hành.
Quẻ lục xung, lục hợp và khi quẻ biến thành lục xung, lục hợp
Sau khi nạp giáp, có những quẻ mà ba cặp hào tương ứng (hào một với hào bốn, hai với năm, ba với sáu) đều xung nhau. Sách gọi là quẻ lục xung. Có mười quẻ như vậy: tám quẻ thuần, cộng Thiên Lôi Vô Vọng và Lôi Thiên Đại Tráng. Hai quẻ sau là lục xung vì Càn và Chấn có cùng dãy chi, nên khi một quái nằm trong, một quái nằm ngoài thì chi trong và chi ngoài xung nhau từng cặp.
Ngược lại, có tám quẻ mà ba cặp hào đều hợp nhau, gọi là quẻ lục hợp: Thiên Địa Bĩ, Địa Thiên Thái, Địa Lôi Phục, Lôi Địa Dự, Thủy Trạch Tiết, Trạch Thủy Khốn, Hỏa Sơn Lữ, Sơn Hỏa Bí. Ví dụ quẻ Thái: Tý hợp Sửu, Dần hợp Hợi, Thìn hợp Dậu.
Sách lục hào thường đọc quẻ lục xung theo hướng tan, tách, nhanh; quẻ lục hợp theo hướng gắn, giữ, kéo dài. Khi quẻ chủ là lục hợp mà quẻ biến là lục xung, hoặc ngược lại, sách có những câu ca quyết riêng. Cần nhớ đây là liên tưởng từ chữ "xung", "hợp" trong hệ địa chi; nó là một lớp đọc trong hệ thống, không phải lời tiên báo. Quẻ mẫu Thái là lục hợp, biến Minh Di không phải lục xung, không phải lục hợp.
Phục ngâm và phản ngâm
Hai thuật ngữ này nghe lạ nhưng mô tả hai hiện tượng cấu trúc khá đơn giản. Phục ngâm chỉ trường hợp hào động hoá ra đúng địa chi cũ, tức động mà như không đổi. Hiện tượng này xảy ra chủ yếu giữa Càn và Chấn, vì hai quái có cùng dãy chi: khi quái Càn ở một vị trí động biến thành quái Chấn ở cùng vị trí (hoặc ngược lại), các hào đổi âm dương nhưng chi giữ nguyên. Chữ "ngâm" ở đây là rên rỉ, hình ảnh của sự giậm chân tại chỗ.
Phản ngâm chỉ trường hợp hào động hoá ra địa chi xung với chính nó, hoặc quẻ biến ra quẻ có chi xung với quẻ chủ. Ví dụ hào Tý hoá thành Ngọ, hào Dần hoá thành Thân. Hình ảnh là sự quay ngược, đảo chiều. Các sách định nghĩa phản ngâm ở cấp quẻ và cấp hào có chỗ khác nhau, nên khi đọc tài liệu, nên xem tác giả đang nói theo cách nào.
Hai thuật ngữ này thường bị dùng để doạ trên các trang xem quẻ trực tuyến, kiểu "quẻ phản ngâm, việc sẽ đổ vỡ". Theo đúng sách, chúng chỉ là tên của hai dạng biến đổi; các sách còn bàn rất nhiều điều kiện khác trước khi rút ra bất cứ điều gì. Biết tên và biết cách nhận ra là đủ để không bị một chữ lạ làm lo lắng.
Phi thần và phục thần
Khi loại lục thân cần đọc không có trên quẻ chủ, sách lục hào tìm nó trong quẻ thuần của cung. Quẻ thuần là quẻ gốc của cung, chứa đủ cả năm loại lục thân. Tìm hào mang đúng loại cần đọc trong quẻ thuần, rồi đặt nó "nằm dưới" hào cùng vị trí của quẻ đang xét. Hào ẩn đó là phục thần; hào hiện trên quẻ ở vị trí ấy là phi thần, chữ "phi" nghĩa là bay, tức cái nổi ở trên.
Ví dụ quẻ Thái thuộc cung Khôn, thiếu Phụ mẫu. Thuần Khôn có hào hai là Ất Tỵ Hỏa, Phụ mẫu. Vậy phục thần Phụ mẫu Tỵ Hỏa nằm dưới phi thần là hào hai của Thái, Giáp Dần Mộc Quan quỷ. Quan hệ giữa phi và phục được đặt tên theo sinh khắc: phi sinh phục, phi khắc phục, phục sinh phi, phục khắc phi, hoặc tỉ hoà. Ở đây Dần Mộc sinh Tỵ Hỏa nên là phi sinh phục.
Sách còn bàn phục thần "có dùng được" hay không dựa vào việc nó vượng hay suy theo tháng ngày, phi thần có động không, có bị xung không, có rơi vào tuần không không. Những lệ này khác nhau giữa các sách, và đây cũng là chỗ diễn giải nhiều. Với người học cấu trúc, chỉ cần làm chắc ba thao tác: nhận ra lục thân nào vắng, tìm đúng hào trong quẻ thuần, và ghi cặp phi – phục với quan hệ sinh khắc giữa chúng.
Quy trình xét chuyển động trong một quẻ, gọn trên một trang
Để khỏi lạc giữa các thuật ngữ, có thể đi theo thứ tự cố định dưới đây mỗi lần đọc quẻ để học.
- Đánh dấu tất cả hào động; ghi can chi, lục thân của hào biến tương ứng.
- Với từng cặp hào động – hào biến, ghi tên kiểu hoá: hồi đầu sinh, hồi đầu khắc, tiến, thoái, hoá không, hoá phá, hoặc không thuộc kiểu nào.
- Ghi hào động nào sinh hoặc khắc hào tĩnh nào, đặc biệt là dụng thần.
- Kiểm quẻ chủ, quẻ biến có phải lục xung, lục hợp không; có hiện tượng phục ngâm, phản ngâm không.
- Nếu dụng thần không hiện, tìm phục thần, ghi cặp phi – phục và quan hệ sinh khắc.
- Cuối cùng mới đọc lệ của sách mình đang theo, và ghi rõ đó là lệ của sách nào.
Làm đủ sáu bước là bạn đã có một bản mô tả quẻ đầy đủ và kiểm lại được. Phần "kết luận" sau đó là lớp diễn giải; nó có thể thú vị như đọc văn chương cổ, nhưng không nên đóng vai lời khuyên cho các quyết định quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Hào tĩnh có sinh khắc được hào động không?
Theo lệ phổ biến của sách lục hào, hào động có thể sinh khắc hào tĩnh, còn hào tĩnh không sinh khắc được hào động. Nhật thần và nguyệt kiến thì tác động được lên mọi hào.
Hồi đầu khắc có phải là điềm xấu?
Hồi đầu khắc chỉ là tên của trường hợp hào biến khắc lại hào gốc. Sách có lệ đọc riêng cho nó, nhưng bản thân tên gọi là mô tả cấu trúc, không phải lời báo trước cho người hỏi.
Tiến thần và thoái thần là gì?
Tiến thần là khi hào hoá sang chi cùng hành đứng sau nó, như Dần hoá Mão; thoái thần là hoá sang chi cùng hành đứng trước, như Mão hoá Dần. Sách diễn đạt là thế tiến lên hoặc lùi lại.
Vì sao Lôi Thiên Đại Tráng là quẻ lục xung?
Vì quái Càn ở trong và quái Chấn ở ngoài có cùng dãy chi Tý, Dần, Thìn rồi Ngọ, Thân, Tuất. Ba cặp hào tương ứng thành Tý – Ngọ, Dần – Thân, Thìn – Tuất, đều là cặp xung.
Phục thần nằm dưới hào nào?
Phục thần nằm dưới hào cùng vị trí trên quẻ đang xét. Tìm loại lục thân cần đọc trong quẻ thuần của cung; nó ở hào thứ mấy thì phục dưới hào thứ ấy của quẻ đang xét.
Phục ngâm và phản ngâm có cần lo không?
Không. Đó là tên của hai dạng biến đổi: động mà chi giữ nguyên, và động mà hoá ra chi xung với chính nó. Biết nhận ra là đủ; các sách còn xét nhiều điều kiện khác và đều chỉ là lớp đọc trong hệ ký hiệu.