Lục hào là một phép chiêm dùng quẻ sáu vạch của Kinh Dịch làm khung, nhưng không đọc quẻ bằng lời quẻ, lời hào như sách Chu Dịch; nó gắn can chi vào từng hào (nạp giáp), quy cả quẻ về một hành, rồi đọc quan hệ sinh khắc giữa các hào với ngày và tháng gieo quẻ. Người Việt quen gọi là bốc Dịch, xem quẻ lục hào, hoặc gọi theo tên sách cổ là phép Hỏa Châu Lâm.
Bài này giới thiệu lục hào như một di sản thuật số: nó ra đời từ đâu, một quẻ gồm những lớp ký hiệu nào, sách nào được coi là nền, và vì sao người đọc hôm nay nên tách phần cấu trúc khỏi lời phán. Các khái niệm như bát cung, thế ứng, lục thân, dụng thần, tuần không đều được nhắc ở mức bản đồ; mỗi khái niệm có bài riêng trong chuyên mục này để bạn đi sâu.
Lục hào, bốc Dịch, nạp giáp: gọi tên cho đúng
Chữ "lục hào" nghĩa đen là sáu vạch. Mọi quẻ kép trong Kinh Dịch đều có sáu hào, nên cái tên này thoạt nghe rất chung. Trong giới học thuật số, "lục hào" lại chỉ một phương pháp cụ thể: lập quẻ bằng ba đồng tiền (hoặc cách khác), an quẻ vào một trong tám cung, nạp can chi cho sáu hào, đặt lục thân, thế ứng, lục thú, rồi đọc theo ngũ hành. Khi ai đó nói "xem lục hào", họ đang nói tới bộ quy trình này chứ không phải việc đọc nghĩa sáu hào trong sách Chu Dịch.
Chữ "bốc" vốn chỉ việc đốt mai rùa, xương thú để xem vết nứt thời Thương; chữ "phệ" chỉ việc chia cỏ thi. Hai chữ ghép thành "bốc phệ", về sau thành tên gọi chung cho việc chiêm đoán. "Bốc Dịch" vì thế là chiêm bằng quẻ Dịch. Còn "nạp giáp" là tên kỹ thuật cốt lõi: đem thiên can (đứng đầu là Giáp) và địa chi gắn vào các quái, các hào. Ở Trung Hoa, lục hào còn có tên dân dã là "Văn Vương quái"; đó là cách gọi gán theo truyền thuyết về Chu Văn Vương, không phải bằng chứng ông đặt ra phép này.
Phân biệt tên gọi giúp bạn khỏi nhầm khi đọc tài liệu trên mạng. Một bài viết "giải nghĩa hào ba quẻ Thái" là đọc Kinh Dịch theo lối văn bản. Một bài viết "hào ba Giáp Thìn Thổ trì thế, Huynh đệ" là lục hào. Hai lối này dùng chung sáu vạch nhưng gần như không dùng chung ngôn ngữ.
Gốc gác: từ Kinh Phòng đời Hán đến lối gieo tiền Hỏa Châu Lâm
Phần khung của lục hào thường được truy về Kinh Phòng, một nhà Dịch học thời Tây Hán, khoảng thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Hệ thống gắn với tên ông gồm việc xếp sáu mươi tư quẻ vào tám cung, mỗi cung tám quẻ, định hào thế và hào ứng cho từng quẻ, và nạp can chi vào các hào. Những gì còn lại về học thuyết của Kinh Phòng đến qua các bản "Kinh thị Dịch truyện" và qua sử sách; giới nghiên cứu vẫn bàn về mức độ văn bản hiện nay phản ánh đúng ông tới đâu. Phần lịch sử tư tưởng của Dịch học đời Hán được bàn kỹ ở các trang chuyên về học thuyết; ở đây chỉ cần nhớ: bộ khung bát cung – nạp giáp có từ rất sớm.
Bước chuyển lớn thứ hai là lối lập quẻ bằng đồng tiền. Cách chia cỏ thi được ghi trong Hệ từ truyện mất nhiều thời gian và cần năm mươi cọng cỏ. Gieo ba đồng tiền sáu lần thì nhanh hơn hẳn. Lối gieo tiền gắn với cuốn "Hỏa Châu Lâm", sách tương truyền của một người được gọi là Ma Y đạo giả; niên đại và tác giả cuốn sách còn được bàn, nên khi viết chỉ nên ghi "tương truyền". Tên sách về sau trở thành tên gọi phương pháp: "Hỏa Châu Lâm pháp" là lục hào gieo tiền.
Từ đời Minh, đời Thanh, phép này được hệ thống hoá trong nhiều sách hỏi đáp, ca quyết. Khi sang Việt Nam, lục hào đi cùng sách chữ Hán và được các thầy đồ, thầy số học theo lối truyền miệng kết hợp sách. Ngày nay phần lớn người học Việt đọc qua bản dịch tiếng Việt in ở thế kỷ XX và các tài liệu tự biên soạn, chất lượng không đồng đều.
Một quẻ lục hào gồm những lớp ký hiệu nào
Điều làm người mới choáng là một quẻ lục hào ghi chép dày đặc chữ. Thật ra mỗi lớp được lấy từ một nguồn rõ ràng, và có thể tra bảng để an. Bảng dưới liệt kê các lớp theo thứ tự thường an.
| Lớp | Lấy từ đâu | Ghi vào đâu | Dùng để làm gì trong cách đọc truyền thống |
|---|---|---|---|
| Hào âm, hào dương, hào động | Kết quả sáu lần gieo | Sáu vạch, từ dưới lên | Định quẻ chủ (bản quái) và quẻ biến |
| Cung và hành của quẻ | Bảng bát cung | Một hành cho cả quẻ | Làm mốc để tính lục thân |
| Thế và ứng | Vị trí của quẻ trong cung | Hai hào cách nhau ba bậc | Thế là phía người hỏi, ứng là phía đối diện |
| Can chi từng hào (nạp giáp) | Quái nội và quái ngoại | Mỗi hào một can, một chi | Chi cho biết hành của hào |
| Lục thân | So hành của hào với hành của cung | Mỗi hào một tên | Chọn hào đại diện cho việc hỏi (dụng thần) |
| Lục thú | Can của ngày gieo | Từ hào một lên hào sáu | Lớp hình tượng phụ |
| Nguyệt kiến, nhật thần, tuần không | Tháng tiết khí và can chi ngày gieo | Ghi ở đầu quẻ | Xét hào mạnh hay yếu, có hay chưa có lực |
Nhìn bảng sẽ thấy lục hào là một hệ ký hiệu có trật tự: cùng một quẻ, cùng một ngày gieo, hai người an đúng quy tắc sẽ ra cùng một bảng. Phần dễ khác nhau là bước đọc, nơi mỗi sách, mỗi người có lệ riêng.
Khác cách đọc Kinh Dịch theo lời quẻ, lời hào ra sao
Người đọc Kinh Dịch theo lối văn bản sẽ nhìn quẻ được gieo, tìm lời quẻ (thoán từ), lời hào động (hào từ), rồi suy ý. Lối này dựa vào câu chữ cổ, và câu chữ cổ thì ngắn, nhiều nghĩa, nên phần diễn giải chiếm phần lớn. Lục hào đi theo hướng khác: phần lớn sách lục hào hậu kỳ hầu như không dựa vào lời quẻ, lời hào. Thứ được đọc là quan hệ giữa các hành: hào đại diện cho việc hỏi thuộc hành gì, được tháng ngày sinh hay khắc, có hào nào động lên sinh hay khắc nó.
Vì thế người học lục hào có khi thuộc làu bảng nạp giáp mà không nhớ lời hào của quẻ mình vừa gieo. Ngược lại, người đọc Kinh Dịch như sách triết lý có thể rất sâu về lời hào nhưng không biết hào ba quẻ Thái là Giáp Thìn. Hai lối này không loại trừ nhau, nhưng trộn lẫn tuỳ tiện thì dễ thành mỗi lúc lấy một thứ cho hợp ý mình.
Lục hào cũng khác Mai Hoa Dịch số, một phép chiêm khác cũng dùng quẻ Dịch. Mai Hoa nặng về quan hệ thể – dụng giữa hai quẻ đơn và lối lập quẻ theo số, theo vật; lục hào thì đi tới tận từng hào với can chi riêng. Điểm khác giữa hai phép được bàn kỹ ở chuyên mục Mai Hoa của trang này.
Một chỗ nữa đáng để ý: lục hào cần biết tháng và ngày gieo theo can chi. Tháng ở đây là tháng tiết khí (tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân), không phải tháng âm lịch in trên tờ lịch. Nhầm chỗ này là sai từ gốc, dù các bước sau làm đúng.
Các sách nền và những phái thường được nhắc
Hỏa Châu Lâm. Sách tương truyền của Ma Y đạo giả, gắn với lối gieo tiền thay cỏ thi. Văn bản lưu hành ngắn, nhiều chỗ được các sách sau dẫn lại.
Hoàng Kim sách. Thiên phú về bốc Dịch, tương truyền của Lưu Cơ (Lưu Bá Ôn) đầu đời Minh; mức độ đáng tin của việc gán tác giả còn được bàn, nên ghi rõ là tương truyền. Nhiều sách đời sau chú giải thiên này.
Bốc phệ chính tông. Sách đời Thanh của Vương Hồng Tự, hệ thống hoá phép an quẻ và lệ đọc, có chú giải Hoàng Kim sách. Đây là một trong những cuốn được người học Việt nhắc nhiều nhất.
Tăng san bốc dịch. Sách đời Thanh ký tên Dã Hạc lão nhân, nổi tiếng vì giọng phê bình nhiều lệ cũ, đặt trọng tâm vào dụng thần và vượng suy. Người học thường đọc nó sau khi đã nắm phần an quẻ.
Tài liệu tiếng Việt. Có các bản dịch, bản biên soạn in trong thế kỷ XX và nhiều tài liệu tự soạn gần đây. Khi đọc, nên xem người soạn dựa vào sách gốc nào, có ghi chỗ khác nhau giữa các sách hay không. Danh mục cổ thư thuật số của trang này có bài riêng về lịch sử văn bản các sách nói trên.
Lục hào nhìn từ khoa học và cách đọc tỉnh táo
Cần nói thẳng: chưa có nghiên cứu nghiêm túc nào cho thấy lục hào, hay bất cứ phép chiêm nào dùng quẻ Dịch, dự đoán được sự việc tốt hơn may rủi. Đầu vào của quẻ là kết quả gieo đồng tiền, tức là một quá trình ngẫu nhiên. Phần suy luận phía sau rất chặt chẽ theo luật riêng của nó, nhưng chặt chẽ về hình thức không biến đầu vào ngẫu nhiên thành thông tin về tương lai.
Điều đó không làm lục hào mất giá trị văn hoá. Đây là một hệ ký hiệu tinh vi, phản ánh cách người xưa tổ chức thời gian bằng can chi, cách họ nghĩ về quan hệ giữa mình và người khác qua cặp thế – ứng, và cách họ phân loại sự vật trong đời sống thành năm loại lục thân. Học lục hào là học một ngôn ngữ cổ, và ngôn ngữ ấy giúp bạn đọc được nhiều sách, nhiều câu chuyện dân gian, nhiều đoạn trong văn học trung đại.
Đọc tỉnh táo nghĩa là coi quẻ như một tấm gương để bạn nghĩ lại câu hỏi của mình, không phải lời phán. Đừng dùng quẻ để quyết định chuyện sức khoẻ, hôn nhân, tiền bạc, nghề nghiệp hay đầu tư; những việc đó cần thông tin thật và người có chuyên môn thật. Nếu ai đó lấy quẻ để bảo bạn phải cúng giải, phải mua vật phẩm, phải chi thêm tiền mới qua được, đó là chỗ nên đứng dậy.
Học lục hào theo thứ tự nào cho đỡ rối
Người mới thường đọc ngay phần "đoán việc" rồi lạc giữa vô số lệ. Đi theo thứ tự dưới đây thì mỗi bước dựa trên bước trước, và bạn luôn biết mình đang ở đâu.
- Nắm bát quái, sáu mươi tư quẻ và cách ghi hào từ dưới lên; tập gieo ba đồng tiền và ghi quẻ chủ, quẻ biến cho đúng.
- Học bảng bát cung: mỗi cung tám quẻ theo thứ tự bản cung, nhất thế đến ngũ thế, du hồn, quy hồn; từ đó an được thế và ứng.
- Học bảng nạp giáp cho tám quái ở vị trí nội và ngoại, cùng hành của mười hai địa chi.
- Học năm quan hệ lục thân dựa trên ngũ hành sinh khắc, rồi tập an lục thân cho vài chục quẻ cho tới khi không cần tra.
- Học lục thú theo can ngày, tuần không theo tuần giáp, nguyệt kiến theo tiết khí.
- Học khái niệm dụng thần, nguyên thần, kỵ thần, hào động, hào biến, phục thần ở mức cấu trúc.
- Cuối cùng mới đọc các lệ đoán trong sách, và đọc chúng như tư liệu văn hoá, ghi chú chỗ các sách nói khác nhau.
Nếu bạn đã quen lập lá số tử vi, có thể so cách tổ chức thời gian ở hai hệ: lập lá số trên AI Huyền Học rồi đặt cạnh một quẻ lục hào, sẽ thấy tử vi dùng tháng âm, còn lục hào dùng tháng tiết khí.
Câu hỏi thường gặp
Lục hào và Kinh Dịch có phải là một không?
Không hẳn. Lục hào mượn sáu mươi tư quẻ của Kinh Dịch làm khung, nhưng đọc bằng can chi và ngũ hành gắn vào từng hào, hầu như không dựa vào lời quẻ, lời hào. Đọc Kinh Dịch như sách triết lý là một việc khác.
Ai là người đặt ra lục hào?
Không có một người đặt ra trọn vẹn. Phần bát cung, thế ứng, nạp giáp thường được truy về Kinh Phòng đời Tây Hán; lối gieo tiền gắn với sách Hỏa Châu Lâm tương truyền của Ma Y đạo giả; các lệ đọc được bồi đắp qua nhiều sách đời Minh, Thanh.
Vì sao gọi là nạp giáp?
Vì kỹ thuật cốt lõi là nạp, tức gắn, thiên can và địa chi vào các quái và các hào. Giáp đứng đầu mười can nên được dùng làm tên chung. Nhờ có can chi, mỗi hào mang một hành để so với tháng ngày.
Lục hào có dự đoán đúng không?
Chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy lục hào dự đoán tốt hơn may rủi. Đầu vào của quẻ là việc gieo đồng tiền ngẫu nhiên. Nên học lục hào như một hệ ký hiệu văn hoá và đừng dùng nó thay cho quyết định cần thông tin thật.
Người mới nên đọc sách nào trước?
Nhiều người bắt đầu bằng Bốc phệ chính tông vì sách trình bày phép an quẻ có hệ thống, rồi đọc Tăng san bốc dịch để thấy các tranh luận. Dù đọc bản nào, nên ghi chú chỗ các sách nói khác nhau thay vì coi một bản là chân lý.
Học lục hào có cần biết âm lịch không?
Cần biết can chi của ngày và tháng tiết khí, không phải tháng âm lịch. Tháng trong lục hào bắt đầu từ các tiết như Lập Xuân, Kinh Trập, Thanh Minh, nên cần một cuốn lịch có ghi tiết khí và can chi ngày.