Lục thân trong lục hào: phụ mẫu, huynh đệ, tử tôn, thê tài, quan quỷ

Lục thân trong lục hào là năm tên gọi gắn cho các hào dựa trên quan hệ ngũ hành giữa hành của hào và hành của cung quẻ: cái sinh ra cung là Phụ mẫu, cái cung sinh ra là Tử tôn, cái khắc cung là Quan quỷ, cái cung khắc là Thê tài, cái cùng hành với cung là Huynh đệ. Tên gọi "lục thân" (sáu người thân) là cách nói truyền thống; thực tế chỉ có năm loại, vì "ngã" tức bản thân không được tính là một tên.

Bài giải thích cách an lục thân, nghĩa tượng của từng loại theo sách lục hào, ví dụ đầy đủ trên quẻ Địa Thiên Thái, chuyện quẻ thiếu một loại lục thân và cách đặt lục thân cho hào biến. Phần cuối nói về những chỗ người đọc dễ hiểu lầm, nhất là với cái tên Quan quỷ.

Năm quan hệ sinh khắc và năm tên lục thân

Lấy hành của cung làm "ngã" (bản thân). So hành của từng hào với hành ấy theo vòng sinh (Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc) và vòng khắc (Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc).

Bảng cho thấy lục thân không gắn cố định với địa chi. Cùng là hào Tý Thủy, trong một quẻ cung Kim nó là Tử tôn, trong một quẻ cung Thổ nó lại là Thê tài. Vì vậy không thể an lục thân trước khi biết quẻ thuộc cung nào; đó là lý do bát cung phải học trước.

Câu nhớ của người học: sinh ngã Phụ mẫu, ngã sinh Tử tôn, khắc ngã Quan quỷ, ngã khắc Thê tài, tỉ hoà Huynh đệ.

Nghĩa tượng của từng lục thân theo sách cổ

Phụ mẫu. Ngoài cha mẹ, sách lục hào xếp vào nhóm này các bậc trên như ông bà, thầy, và những thứ "che chở" người ta: nhà cửa, xe thuyền, áo mặc, cùng văn thư, giấy tờ, thư từ, sách vở. Lối nghĩ là cái gì sinh ra, nâng đỡ, bao bọc mình.

Huynh đệ. Anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp ngang hàng, và cả người cạnh tranh với mình. Trong lệ đoán việc tiền nong, sách coi Huynh đệ là phía chia phần, vì nó khắc Thê tài.

Tử tôn. Con cháu, học trò, người dưới, vật nuôi; sách cổ còn xếp vào đây những thứ đem lại sự yên ổn như thuốc men, thầy thuốc, người tu hành, và gọi Tử tôn là "phúc thần". Lối nghĩ là cái do mình sinh ra, chăm nom.

Thê tài. Vợ trong câu hỏi của người chồng, tiền bạc, hàng hoá, của cải, người làm công. Lối nghĩ là cái mình nắm giữ, sai khiến được, vì ngã khắc nó.

Quan quỷ. Đây là nhóm rộng nhất và dễ gây hiểu lầm nhất: công danh, chức vụ, cơ quan, chồng trong câu hỏi của người vợ; đồng thời sách cổ cũng xếp vào đây kiện tụng, bệnh tật, trộm cướp. Lối nghĩ chung là cái gì ràng buộc, quản thúc, đè lên mình, vì nó khắc ngã. Chữ "quỷ" ở đây là tên một quan hệ ngũ hành, không phải ma quỷ.

Một lưu ý về giới. Cách xếp "vợ là Thê tài, chồng là Quan quỷ" phản ánh xã hội cổ đại nơi sách ra đời. Người đọc hôm nay nên coi đó là tư liệu về tư duy thời ấy, không phải mô tả hôn nhân hiện đại.

Ví dụ: an lục thân cho quẻ Địa Thiên Thái

Quẻ Thái thuộc cung Khôn, hành Thổ; thế ở hào ba, ứng ở hào sáu (xem bài bát cung). Nạp giáp như bài nạp giáp đã trình bày. Đặt lục thân bằng cách so hành từng hào với Thổ. Đây là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách an.

Nhìn cột lục thân sẽ thấy quẻ Thái có Thê tài hai lần, Huynh đệ hai lần, Tử tôn và Quan quỷ mỗi thứ một lần, và không có Phụ mẫu, vì không hào nào thuộc Hỏa. Chuyện một quẻ thiếu một hoặc hai loại lục thân là bình thường, và lục hào có cách xử lý riêng cho nó.

Bảng tra nhanh lục thân theo hành của cung

Năm hành của cung cho năm cách phân lục thân. Bảng dưới ghi sẵn những địa chi nào mang lục thân nào, để khi an quẻ chỉ cần biết cung là đọc thẳng ra, không phải nhẩm sinh khắc từng hào.

Mẹo luyện: chọn một cung, đọc to năm dòng "Phụ mẫu là…, Huynh đệ là…" cho tới khi thuộc, rồi chuyển cung khác. Người học lâu năm không tra bảng này nữa vì đã quen phản xạ, nhưng trong vài tháng đầu, đặt bảng cạnh tờ ghi quẻ giúp giảm hẳn lỗi an nhầm. Lưu ý bốn chi Thổ (Thìn, Tuất, Sửu, Mùi) luôn đi cùng nhau trong một ô, nên quẻ cung Thổ thường có nhiều hào Huynh đệ.

Khi quẻ thiếu một loại lục thân: lối vào của phục thần

Sáu hào nhưng năm loại lục thân, lại phụ thuộc vào cách nạp giáp, nên rất nhiều quẻ có loại xuất hiện hai, ba lần và có loại vắng mặt. Khi loại vắng mặt chính là loại người hỏi cần đọc, sách lục hào không bỏ cuộc mà đi tìm nó trong quẻ thuần của cung. Lấy quẻ Thuần Khôn (quẻ gốc của cung Khôn), an nạp giáp và lục thân: hào hai của Thuần Khôn là Ất Tỵ Hỏa, tức Phụ mẫu. Vậy Phụ mẫu của quẻ Thái được coi là "ẩn" dưới hào hai của Thái.

Hào ẩn ấy gọi là phục thần; hào hiện ra ở cùng vị trí trong quẻ đang xét (ở đây là Giáp Dần Mộc Quan quỷ) gọi là phi thần. Quan hệ giữa phi và phục, như phi sinh phục hay phi khắc phục, là một phần trong lệ đọc của các sách. Ở ví dụ này, Dần Mộc sinh Tỵ Hỏa, nên sách sẽ gọi là phi sinh phục. Phần chi tiết về phục thần, phi thần được bàn ở bài về hào động, hào biến và phục thần trong chuyên mục.

Điều đáng ghi nhận ở đây là tính chặt chẽ của hệ thống: dù quẻ thiếu, người đọc vẫn có một quy tắc rõ ràng để tìm, không phải tuỳ ý "đoán bù". Tính chặt chẽ này là lý do nhiều người thích học lục hào như học một hệ logic cổ, độc lập với chuyện có tin vào lời đoán hay không.

Lục thân của hào biến và những chỗ hay hiểu lầm

Khi có hào động, hào biến được nạp can chi theo quẻ biến, nhưng lục thân của nó vẫn tính theo hành của cung quẻ chủ. Ví dụ Thái động hào hai, biến Minh Di. Minh Di thuộc cung Khảm, hành Thủy, nhưng hào biến Kỷ Sửu Thổ vẫn được so với Thổ của cung Khôn, nên là Huynh đệ, không phải Quan quỷ. Cách ghi: hào hai Quan quỷ Dần Mộc hoá Huynh đệ Sửu Thổ. Đây là lỗi rất phổ biến ở người tự học, vì ai cũng muốn an quẻ biến theo cung của chính nó.

Hiểu lầm thứ hai là tưởng lục thân nói về người thân thật của người hỏi. Lục thân là năm phạm trù để phân loại sự vật theo quan hệ với "ngã". Thấy hào Phụ mẫu trong quẻ không có nghĩa quẻ đang nói về cha mẹ bạn; nó chỉ có nghĩa đó khi câu hỏi là về cha mẹ. Hiểu lầm thứ ba là sợ chữ Quan quỷ. Như đã nói, quỷ ở đây là tên của quan hệ "khắc ngã", trong đó có cả công danh, chức vụ.

Hiểu lầm thứ tư là lẫn lục thân của lục hào với thập thần của bát tự. Thập thần (tỉ kiên, kiếp tài, thực thần, thương quan, chính tài, thiên tài, chính quan, thất sát, chính ấn, thiên ấn) cũng dựa trên sinh khắc nhưng lấy nhật can của người làm "ngã" và phân thêm âm dương. Hai hệ cùng tư duy, khác đối tượng. Phần thập thần thuộc chuyên mục tứ trụ bát tự của trang.

Đọc lục thân như một bản đồ phân loại cổ

Nhìn kỹ cách xếp, lục thân là một hệ phân loại thế giới rất gọn của người xưa: mọi thứ trong đời được quy về năm loại theo quan hệ với bản thân. Cái nâng đỡ mình, cái ngang hàng với mình, cái mình nuôi dưỡng, cái mình nắm giữ, cái ràng buộc mình. Học lục thân là học cách người xưa nhìn quan hệ xã hội: bậc trên, ngang hàng, bậc dưới, của cải, quyền lực.

Từ góc nhìn đó, bạn có thể đọc lục thân mà không cần tin vào lời đoán. Nó cho thấy vì sao văn thư, nhà cửa và cha mẹ được xếp chung một nhóm, vì sao công danh và kiện tụng lại nằm cùng một chỗ, vì sao thuốc men được coi là "phúc thần". Mỗi cách xếp là một ý niệm văn hoá, đáng ghi lại như tư liệu.

Còn khi dùng lục thân để đọc quẻ, hãy nhớ rằng mọi kết luận đều đi qua một chuỗi quy ước do con người đặt ra. Quẻ không thay được bác sĩ khi câu hỏi là về sức khoẻ, không thay được luật sư khi câu hỏi là về kiện tụng, và không thay được một cuộc nói chuyện thẳng thắn khi câu hỏi là về người thân. Nếu thích tìm hiểu các vật phẩm mang hình tượng văn thư, sách vở trong văn hoá cổ, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy như một cách nhìn lục thân Phụ mẫu qua đồ vật.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là lục thân khi chỉ có năm loại?

Theo cách giải thích phổ biến, "lục thân" là cách gọi quen của người xưa, tính cả bản thân (ngã) vào làm sáu. Trên quẻ chỉ ghi năm tên: Phụ mẫu, Huynh đệ, Tử tôn, Thê tài, Quan quỷ.

Một hào Tý Thủy lúc nào cũng là Thê tài sao?

Không. Lục thân phụ thuộc vào hành của cung quẻ. Tý Thủy là Thê tài trong quẻ cung Thổ, là Tử tôn trong quẻ cung Kim, là Phụ mẫu trong quẻ cung Mộc, là Huynh đệ trong quẻ cung Thủy và là Quan quỷ trong quẻ cung Hỏa.

Quan quỷ có phải là điềm xấu không?

Không nên hiểu như vậy. Quan quỷ là tên của quan hệ "khắc ngã", trong đó sách cổ xếp cả công danh, chức vụ, cơ quan. Bản thân tên lục thân không phải lời phán tốt xấu.

Hào biến tính lục thân theo cung nào?

Theo cung của quẻ chủ. Hào biến chỉ lấy can chi từ quẻ biến, còn hành dùng để so vẫn là hành của cung quẻ chủ. Đây là chỗ người tự học hay nhầm nhất.

Quẻ thiếu lục thân cần đọc thì làm gì?

Sách lục hào tìm loại lục thân đó trong quẻ thuần của cung, ở hào cùng loại; hào ấy gọi là phục thần, nằm ẩn dưới hào hiện ra ở cùng vị trí, gọi là phi thần.

Lục thân có giống thập thần trong bát tự không?

Cùng dựa trên sinh khắc nhưng khác nhau. Lục thân lấy hành của cung quẻ làm gốc và có năm loại; thập thần lấy nhật can của người làm gốc, phân cả âm dương nên có mười loại.