Trong Mai Hoa Dịch số, mỗi lần lập quẻ cho ra ba quẻ: quẻ chủ là quẻ lập được ban đầu; quẻ hỗ ghép từ hào 2-3-4 (làm quẻ dưới) và hào 3-4-5 (làm quẻ trên) của quẻ chủ; quẻ biến là quẻ chủ sau khi hào động đổi âm thành dương hoặc dương thành âm. Sách thường đọc ba quẻ theo trục thời gian: quẻ chủ là lúc khởi đầu, quẻ hỗ là quãng giữa, quẻ biến là chỗ việc đi đến.
Bài hướng dẫn cách dựng từng quẻ bằng tay, một ví dụ giả định có bảng đối chiếu, các trường hợp đặc biệt như Thuần Càn, Thuần Khôn, Ký Tế, Vị Tế, và cách ba quẻ được đặt cạnh thể dụng trong lối đọc của sách. Phần nghĩa triết học từng quẻ trong Kinh Dịch không nằm trong phạm vi bài.
Đánh số hào: mọi phép dựng quẻ bắt đầu từ đây
Một quẻ Dịch có sáu hào, đếm từ dưới lên: hào 1 ở dưới cùng (sách gọi là hào sơ), hào 6 ở trên cùng (hào thượng). Ba hào dưới là quẻ đơn dưới (nội quái, hạ quái), ba hào trên là quẻ đơn trên (ngoại quái, thượng quái). Khi viết tên quẻ, người ta gọi quẻ trên trước rồi đến quẻ dưới: Thiên Lôi Vô Vọng nghĩa là Thiên (Càn) ở trên, Lôi (Chấn) ở dưới.
Người mới học hay vấp ở chỗ đọc vạch từ trên xuống như đọc chữ. Khi dựng quẻ hỗ hay quẻ biến, chỉ cần đọc nhầm chiều một lần là cả ba quẻ sai. Mẹo đơn giản nhất là viết sáu hào thành một cột từ dưới lên trên giấy, đánh số rõ ràng bên cạnh, hoặc viết thành một dãy ký hiệu từ trái sang phải theo thứ tự hào 1 đến hào 6, ví dụ dương là 1, âm là 0.
Tám quẻ đơn viết theo lối đó, đọc từ dưới lên: Càn 111, Đoài 110, Ly 101, Chấn 100, Tốn 011, Khảm 010, Cấn 001, Khôn 000. Với bảng này trong tay, việc dựng quẻ hỗ và quẻ biến chỉ còn là cắt ghép và đổi một ký tự, không cần nhớ hình vạch.
Cách dựng quẻ hỗ
Quẻ hỗ (hỗ quái) không phụ thuộc hào động; nó chỉ dùng bốn hào giữa của quẻ chủ. Các bước:
- Viết sáu hào của quẻ chủ theo thứ tự từ hào 1 đến hào 6.
- Lấy hào 2, 3, 4 làm quẻ đơn dưới của quẻ hỗ.
- Lấy hào 3, 4, 5 làm quẻ đơn trên của quẻ hỗ.
- Đối chiếu hai bộ ba với bảng tám quẻ để gọi tên, rồi ghép thành quẻ sáu hào.
Hào 1 và hào 6 bị bỏ ra, hào 3 và hào 4 được dùng hai lần. Vì vậy quẻ hỗ có thể hiểu là "phần lõi" của quẻ chủ. Lối lấy hỗ quái có từ rất sớm trong truyền thống chú giải Dịch đời Hán, trước khi Mai Hoa ra đời; Mai Hoa chỉ đưa nó vào một vai trò cụ thể trong phép chiêm.
Một hệ quả thú vị: 64 quẻ chủ chỉ cho ra 16 quẻ hỗ khác nhau, vì hai hào 1 và 6 không ảnh hưởng. Nếu lập nhiều quẻ, bạn sẽ thấy một số quẻ hỗ xuất hiện đi xuất hiện lại.
Cách dựng quẻ biến
Quẻ biến (biến quái) phụ thuộc hào động. Mai Hoa chỉ có một hào động nên phép dựng rất gọn:
- Xác định hào động từ phép chia 6 lúc lập quẻ.
- Đổi riêng hào đó: dương thành âm, âm thành dương. Năm hào còn lại giữ nguyên.
- Quẻ đơn chứa hào động thay đổi; quẻ đơn kia giữ nguyên. Gọi tên quẻ đơn mới.
- Ghép lại thành quẻ biến và gọi tên theo lối "trên trước, dưới sau".
Trong lối đọc của Mai Hoa, phần được chú ý ở quẻ biến chủ yếu là quẻ đơn vừa đổi — gọi là biến quái — vì nó là hình ảnh mới sinh ra từ chỗ động. Quẻ đơn còn lại vẫn là thể, không đổi vai.
So với lối gieo đồng tiền, Mai Hoa bỏ hẳn phân biệt “lão” và “thiếu”. Khi gieo, hào động là hào lão dương hoặc lão âm, còn thiếu dương, thiếu âm là hào tĩnh; người gieo phải ghi từng hào thuộc loại nào. Mai Hoa không có bước đó: phép chia 6 chỉ đích danh một hào, và hào ấy đổi chiều bất kể nó đang là âm hay dương. Nhờ vậy quẻ biến của Mai Hoa luôn chỉ khác quẻ chủ đúng một vạch.
Ví dụ giả định: Địa Thiên Thái, hào 3 động
Giả sử một lần lập quẻ cho ra Khôn trên, Càn dưới, hào 3 động. Đây là ví dụ để luyện phép dựng, không gắn với câu hỏi thật nào. Bảng ghi sáu hào từ dưới lên.
| Hào | Quẻ chủ: Địa Thiên Thái | Quẻ hỗ: Lôi Trạch Quy Muội | Quẻ biến: Địa Trạch Lâm |
|---|---|---|---|
| Hào 6 | âm | âm (từ hào 5 chủ) | âm |
| Hào 5 | âm | âm (từ hào 4 chủ) | âm |
| Hào 4 | âm | dương (từ hào 3 chủ) | âm |
| Hào 3 | dương — động | âm (từ hào 4 chủ) | âm (đã đổi) |
| Hào 2 | dương | dương (từ hào 3 chủ) | dương |
| Hào 1 | dương | dương (từ hào 2 chủ) | dương |
Đọc bảng: quẻ hỗ dưới là hào 2-3-4 của quẻ chủ (dương, dương, âm — Đoài), quẻ hỗ trên là hào 3-4-5 (dương, âm, âm — Chấn), ra Lôi Trạch Quy Muội. Quẻ biến đổi hào 3 thành âm, quẻ dưới từ Càn thành Đoài, ra Địa Trạch Lâm. Hào động ở quẻ dưới nên Càn là dụng, Khôn là thể.
Bạn có thể tự kiểm lại bằng lối viết số: Thái là 111000 (hào 1 đến 6). Hỗ dưới lấy ký tự 2-3-4 là 110 (Đoài), hỗ trên lấy 3-4-5 là 100 (Chấn). Biến đổi ký tự thứ ba: 110000, tức Đoài dưới, Khôn trên.
Các trường hợp đặc biệt cần biết
Thuần Càn và Thuần Khôn. Sáu hào giống nhau nên quẻ hỗ lấy ra vẫn là chính nó. Sách có câu thường được dẫn là Càn Khôn "không có hỗ"; nhiều bản hướng dẫn xử lý bằng cách lấy quẻ hỗ từ quẻ biến thay vì từ quẻ chủ. Các thầy không hoàn toàn thống nhất ở điểm này.
Ký Tế và Vị Tế. Thuỷ Hoả Ký Tế (Khảm trên, Ly dưới) có quẻ hỗ là Hoả Thuỷ Vị Tế, và ngược lại Vị Tế có quẻ hỗ là Ký Tế. Hai quẻ này "soi" vào nhau, là ví dụ đẹp để kiểm tra mình dựng quẻ hỗ có đúng không.
Quẻ hỗ giống quẻ chủ hoặc quẻ biến. Đôi khi quẻ hỗ trùng một trong hai quẻ kia. Sách không coi đây là lỗi; người đọc chỉ ghi nhận rằng hình ảnh đó được nhấn mạnh.
Hào động ở hào 1 hoặc hào 6. Hai hào ngoài cùng không đi vào quẻ hỗ, nên khi hào động nằm ở đây, quẻ biến có cùng quẻ hỗ với quẻ chủ. Hào động ở hào 2 đến hào 5 thì quẻ hỗ của quẻ biến sẽ khác — chi tiết chỉ quan trọng với những ai xét thêm hỗ của biến.
Không có hào động. Theo phép tính Mai Hoa, luôn có đúng một hào động vì số dư khi chia 6 luôn ứng với một hào. Trường hợp "tĩnh quẻ" không có hào động chỉ gặp ở các lối gieo đồng tiền, không ở Mai Hoa.
Quẻ hỗ trong lịch sử chú giải Kinh Dịch
Quẻ hỗ không phải phát minh của Mai Hoa. Lối nhìn bốn hào giữa của một quẻ như chứa thêm hai quẻ đơn ẩn — các nhà chú giải gọi là “hỗ thể” — đã được dùng trong học phái tượng số đời Hán. Các học giả như Trịnh Huyền và đặc biệt Ngu Phiên thời Tam Quốc dùng hỗ thể rất nhiều để giải thích vì sao lời hào nhắc tới hình ảnh không có trong hai quẻ đơn chính.
Đến Vương Bật đời Nguỵ, xu hướng đổi chiều. Vương Bật chủ trương đọc Dịch theo nghĩa lý, phê phán lối tìm tượng quá rườm của học phái tượng số, trong đó có việc lạm dụng hỗ thể. Câu “được ý thì quên tượng” gắn với ông trở thành khẩu hiệu của học phái nghĩa lý. Từ đó, việc dùng hay không dùng quẻ hỗ trở thành một trong những dấu hiệu phân biệt hai lối đọc Dịch.
Mai Hoa, ra đời trong không khí tượng số đời Tống, đứng hẳn về phía dùng tượng. Nó không chỉ dùng quẻ hỗ mà còn trao cho quẻ hỗ một vai rõ ràng trong trục thời gian của phép chiêm. Biết lịch sử này giúp bạn hiểu rằng quẻ hỗ là một cách đọc có tranh luận ngay trong truyền thống Dịch học, chứ không phải điều mọi người học Dịch đều chấp nhận.
Ba quẻ được đọc thế nào trong sách
Sách Mai Hoa coi quẻ chủ là việc trước mắt, quẻ hỗ là diễn biến ở giữa, quẻ biến là kết cục. Nhưng ba quẻ không được đọc riêng rẽ bằng lời từng quẻ trong Kinh Dịch; chúng được đọc qua lăng kính thể và dụng. Quẻ đơn thể được giữ làm mốc; người đọc lần lượt xét quẻ dụng, hai quẻ đơn của quẻ hỗ, và quẻ đơn biến quái có quan hệ ngũ hành gì với thể: sinh cho thể, khắc thể, được thể sinh, bị thể khắc hay cùng hành.
Ví dụ trong quẻ Thái ở trên, thể là Khôn thổ. Dụng là Càn kim — thể sinh dụng. Quẻ hỗ có Đoài kim (thể sinh) và Chấn mộc (khắc thể). Biến quái là Đoài kim (thể sinh). Người theo sách sẽ nói về một quá trình mà phía "thể" phải bỏ sức ra nhiều. Lời này chỉ là cách sách đọc quan hệ ngũ hành, không phải dự báo cho một việc thật.
Bên cạnh ngũ hành, ba quẻ còn được đọc bằng hình ảnh: mỗi quẻ đơn mang một chùm tượng (người, vật, thân thể, thiên thời). Chủ, hỗ, biến cho người đọc thêm nhiều quẻ đơn để rút hình ảnh, vì thế câu chuyện dựng ra từ một lần lập quẻ thường khá phong phú. Càng nhiều hình ảnh để chọn, câu chuyện càng dễ khớp với thực tế sau đó — một điểm cần nhớ khi đánh giá các ví dụ "đoán trúng".
Học dựng ba quẻ để hiểu cấu trúc Dịch
Bài tập nền tảng. Dựng chủ – hỗ – biến cho thật nhiều quẻ là cách nhanh nhất để thấy cấu trúc của 64 quẻ: quẻ nào chung lõi, quẻ nào chỉ khác một hào, quẻ nào là cặp đối xứng.
Một chút toán tổ hợp. Mỗi quẻ chủ có 6 quẻ biến có thể có (ứng với 6 hào), nhưng chỉ một quẻ hỗ. Nhìn ra các quan hệ này giúp bạn hiểu vì sao người xưa thấy hệ Dịch đẹp và chặt chẽ.
Kiểm tra bằng cặp quẻ đối xứng. Lấy một quẻ, lật ngược sáu hào từ trên xuống dưới thì ra quẻ “đảo”; đổi hết âm dương thì ra quẻ “đối”. Thử dựng quẻ hỗ cho cả ba và quan sát quan hệ giữa chúng là một bài tập nhỏ mà rất bổ ích cho người mới.
Tách cấu trúc khỏi lời phán. Việc dựng quẻ là đúng sai rõ ràng, kiểm được. Việc nói quẻ hỗ là "quá trình", quẻ biến là "kết cục" là quy ước diễn giải của một truyền thống. Giữ rõ ranh giới này là cách học Mai Hoa lành mạnh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Quẻ hỗ tính từ hào nào?
Quẻ hỗ lấy hào 2, 3, 4 của quẻ chủ làm quẻ đơn dưới và hào 3, 4, 5 làm quẻ đơn trên, đếm hào từ dưới lên. Hào 1 và hào 6 không dùng. Quẻ hỗ không phụ thuộc hào động.
Mai Hoa có bao giờ có hai hào động không?
Theo phép lập quẻ bằng số của Mai Hoa, mỗi quẻ chỉ có đúng một hào động, lấy từ số dư khi chia 6. Nhiều hào động là đặc điểm của lối gieo đồng tiền dùng trong Lục hào và các cách bói Dịch khác.
Quẻ Thuần Càn thì quẻ hỗ là gì?
Dựng theo đúng phép thì quẻ hỗ của Thuần Càn vẫn là Thuần Càn, của Thuần Khôn vẫn là Thuần Khôn. Sách coi hai quẻ này không có hỗ, và nhiều bản hướng dẫn lấy quẻ hỗ từ quẻ biến thay thế. Các thầy không thống nhất hoàn toàn.
Vì sao 64 quẻ chỉ có 16 quẻ hỗ?
Quẻ hỗ chỉ dùng bốn hào giữa của quẻ chủ, tức hào 2 đến hào 5. Bốn hào, mỗi hào hai trạng thái, cho ra 16 tổ hợp. Hai hào ngoài cùng thay đổi thế nào cũng không làm quẻ hỗ khác đi.
Quẻ biến có phải là kết quả cuối cùng của việc không?
Đó là cách sách Mai Hoa quy ước khi đọc quẻ: chủ là khởi đầu, hỗ là quá trình, biến là chỗ việc đi đến. Đây là quy ước của một truyền thống diễn giải, không phải điều đã được kiểm chứng về sự việc thật.
Có cách nào kiểm tra mình dựng quẻ đúng không?
Viết quẻ thành dãy sáu ký tự 1 và 0 theo thứ tự hào 1 đến hào 6, rồi cắt ghép theo quy tắc. Thử với cặp Ký Tế và Vị Tế: nếu quẻ hỗ của quẻ này ra đúng quẻ kia, cách dựng của bạn đã chuẩn.