Nguyệt kiến, nhật thần, tuần không: thời gian trong một quẻ lục hào

Trong lục hào, nguyệt kiến là địa chi của tháng gieo quẻ tính theo tiết khí, nhật thần là can chi của ngày gieo, còn tuần không là hai địa chi bị "trống" trong tuần mười ngày chứa ngày gieo; ba mốc này dùng để xét mỗi hào mạnh hay yếu, có lực hay chưa có lực. Cùng một quẻ, gieo vào tháng khác, ngày khác, sách sẽ đọc khác.

Bài trình bày bảng tháng tiết khí, quy tắc vượng tướng hưu tù, các khái niệm nguyệt phá, ám động, cách tính tuần không cho một ngày bất kỳ, và ví dụ giả định trên quẻ Địa Thiên Thái. Phần cuối nhắc các lỗi về lịch mà người mới hay mắc, vì sai lịch là sai từ gốc.

Nguyệt kiến: tháng theo tiết khí, không theo âm lịch

Tháng trong lục hào (và trong bát tự) bắt đầu ở các tiết, không phải ngày mồng một âm lịch. Bảng ghi mười hai tháng, tiết mở đầu và khoảng thời gian dương lịch thường rơi vào; ngày chính xác xê dịch một hai ngày tuỳ năm, cần tra lịch có ghi tiết khí.

Vì tháng tiết khí lệch so với tháng âm lịch, có những ngày cuối tháng Chạp âm lịch đã sang tháng Dần (nếu Lập Xuân đến trước Tết), và có những ngày đầu tháng Giêng âm lịch vẫn còn tháng Sửu (nếu Lập Xuân đến sau Tết). Đây là chỗ sai phổ biến nhất của người tự an quẻ.

Vượng, tướng, hưu, tù, tử và nguyệt phá

Mỗi hào được so với nguyệt kiến để xem nó đang ở thế mạnh hay yếu trong tháng. Sách dùng năm bậc. Hào cùng hành với tháng là vượng. Hào được tháng sinh là tướng. Hào sinh ra tháng (tức đem sức đi nuôi tháng) là hưu. Hào khắc tháng là tù. Hào bị tháng khắc là tử. Ví dụ tháng Dần thuộc Mộc: hào Mộc vượng, hào Hỏa tướng, hào Thủy hưu, hào Kim tù, hào Thổ tử. Bốn tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc Thổ thì hào Thổ vượng, hào Kim tướng, và cứ thế suy ra.

Trong lục hào, cách nói thực hành gọn hơn: hào "lâm nguyệt kiến" (trùng chi với tháng) là mạnh nhất; hào được nguyệt kiến sinh hoặc cùng hành là có lực; hào bị nguyệt kiến khắc là yếu. Riêng hào có chi xung với nguyệt kiến được gọi là nguyệt phá, ví dụ trong tháng Dần, hào Thân bị gọi là nguyệt phá. Sách coi hào nguyệt phá là hào mất gốc trong tháng; nhiều sách bàn thêm về việc hào ấy có "hồi" lại khi sang tháng khác hay không.

Năm bậc vượng suy là một mô hình mùa: Mộc mạnh mùa xuân, Hỏa mạnh mùa hè, Kim mạnh mùa thu, Thủy mạnh mùa đông, Thổ mạnh ở các tháng giao mùa. Hiểu nó như mô hình mùa thì dễ nhớ hơn học thuộc.

Nhật thần: ngày gieo quẻ có quyền gì

Nếu nguyệt kiến là bối cảnh cả tháng, nhật thần là lực ngay tại thời điểm gieo. Sách lục hào thường coi nhật thần có quyền rất lớn, có thể sinh, khắc, hợp, xung bất kỳ hào nào. Hào được nhật thần sinh hoặc cùng hành được coi là có thêm lực; hào bị nhật thần khắc bị coi là bị kìm.

Quan hệ xung với nhật thần có hai cách đọc tuỳ hào mạnh hay yếu. Một hào tĩnh nhưng đang vượng (được tháng giúp) mà bị nhật thần xung thì sách gọi là ám động, nghĩa là tuy không động trên quẻ nhưng vẫn được tính như có chuyển động ngầm. Một hào tĩnh đang suy mà bị nhật thần xung thì sách coi là bị xung tán, có sách gọi là nhật phá. Quan hệ hợp với nhật thần thì được đọc như sự gắn kết, ràng giữ.

Can chi ngày là thông tin lịch thuần tuý, tra trong lịch vạn niên. Mỗi ngày có một cặp can chi theo vòng sáu mươi, không phụ thuộc âm lịch hay dương lịch. Điều cần chú ý là ranh giới ngày: có sách tính ngày mới từ đầu giờ Tý (khoảng 23 giờ), có sách tính từ nửa đêm. Gieo trong khoảng này thì nên ghi rõ giờ và theo một quy ước nhất quán.

Tuần không: hai chi bị "trống" trong mỗi tuần mười ngày

Mười thiên can ghép với mười hai địa chi tạo thành vòng sáu mươi, chia làm sáu tuần, mỗi tuần bắt đầu bằng một ngày Giáp. Trong mỗi tuần, mười can chỉ đi với mười chi, nên luôn dư ra hai chi không được ghép với can nào. Hai chi ấy gọi là tuần không (còn gọi không vong) của tuần đó. Tuần Giáp Tý không Tuất, Hợi; tuần Giáp Tuất không Thân, Dậu; tuần Giáp Thân không Ngọ, Mùi; tuần Giáp Ngọ không Thìn, Tỵ; tuần Giáp Thìn không Dần, Mão; tuần Giáp Dần không Tý, Sửu.

Cách tính nhanh cho một ngày bất kỳ: đánh số can từ Giáp là 1 đến Quý là 10, đánh số chi từ Tý là 1 đến Hợi là 12. Lấy số chi trừ số can; nếu ra 0 hoặc số âm thì cộng 12. Kết quả là số thứ tự của một chi tuần không, chi đứng ngay trước nó là chi tuần không thứ hai. Thử với ngày Nhâm Ngọ: Ngọ là 7, Nhâm là 9, 7 trừ 9 bằng âm 2, cộng 12 được 10 là Dậu, chi trước nó là Thân. Ngày Nhâm Ngọ thuộc tuần Giáp Tuất, tuần không Thân, Dậu, khớp với bảng.

Hào có chi rơi vào tuần không được gọi là hào lâm không. Sách thường coi đó là hào "chưa có thực lực" trong lúc này, và bàn thêm khi nào hào ấy "xuất không", tức ra khỏi tuần không. Các sách có lệ khác nhau cho hào lâm không mà vượng, hoặc lâm không mà động. Đây là khái niệm về thời điểm, không mang nghĩa "trống rỗng, mất hết" như cách hiểu dân gian.

Vì sao lục hào cần tháng và ngày: một mô hình thời gian

Phần quẻ của lục hào là cố định: quẻ Thái lúc nào cũng thuộc cung Khôn, lúc nào cũng có sáu cặp can chi như nhau, sáu lục thân như nhau. Nếu chỉ có quẻ, thì sáu mươi tư quẻ chỉ có sáu mươi tư cách đọc. Tháng và ngày gieo là lớp làm cho mỗi lần gieo trở nên riêng biệt: cùng quẻ Thái, gieo vào tháng Dần thì hào Mộc mạnh, gieo vào tháng Thân thì hào Mộc lại bị nguyệt kiến khắc và hào Dần thành nguyệt phá.

Về mặt tư duy, đây là một mô hình thời gian rất đặc trưng của thuật số phương Đông: mọi vật đều có lúc thịnh lúc suy theo mùa, và giá trị của một yếu tố phụ thuộc vào thời điểm. Mô hình này cũng có mặt trong bát tự (xét nhật chủ vượng suy theo tháng sinh) và trong việc chọn ngày, nhưng lục hào áp dụng nó cho thời điểm gieo quẻ chứ không cho ngày sinh của ai.

Hiểu như vậy giúp bạn nhìn ba mốc nguyệt kiến, nhật thần, tuần không như một phần của hệ ký hiệu, có logic chặt chẽ và nhất quán. Tính nhất quán đó là lý do lục hào hấp dẫn người thích hệ thống. Nhưng nhất quán bên trong không đồng nghĩa với dự đoán được bên ngoài; về mặt bằng chứng, chưa có nghiên cứu nào cho thấy cách xét vượng suy này giúp biết trước sự việc.

Ví dụ giả định: đặt ba mốc thời gian lên quẻ Thái

Giả định quẻ Địa Thiên Thái, hào hai động, gieo trong tháng Dần, vào một ngày Giáp Tý. Tuần Giáp Tý nên tuần không là Tuất, Hợi. Bảng dưới đặt từng hào cạnh ba mốc, chỉ ở mức cấu trúc.

Bảng cho thấy ba mốc thời gian làm một quẻ tĩnh trên giấy trở nên có "độ đậm nhạt": hào hai vừa lâm nguyệt kiến vừa được ngày sinh, hào năm rơi vào tuần không, hai hào Thổ bị tháng khắc. Sách sẽ dựa vào các nét này để đọc tiếp. Ở đây chỉ dừng lại ở việc đặt đúng các mốc, không rút ra lời đoán.

Những lỗi về lịch khi an quẻ

Phần lịch nghe khô nhưng lại là chỗ người mới sai nhiều nhất, và sai ở đây thì mọi bước đọc sau đều lệch.

• Dùng tháng âm lịch làm nguyệt kiến, nhất là quanh Tết, khi tháng âm và tháng tiết khí lệch nhau.
• Tra can chi ngày ở một nguồn không đáng tin; nên đối chiếu ít nhất hai cuốn lịch hoặc hai công cụ.
• Quên ranh giới ngày ở giờ Tý khi gieo khuya, dẫn tới sai cả lục thú lẫn tuần không.
• Nhầm tuần không của ngày với tuần không của năm hoặc tháng; lục hào phổ biến dùng tuần không theo ngày.
• Coi hào tuần không là hào "mất", trong khi sách bàn nhiều trường hợp hào ấy vẫn được tính.
• Ghi ngày dương lịch mà không ghi can chi; sau này tra lại dễ nhầm múi giờ hoặc lịch.

Thói quen tốt: ngay dưới câu hỏi, ghi bốn dòng cố định gồm ngày dương lịch và giờ gieo, nguyệt kiến, can chi ngày, tuần không. Bốn dòng này đủ để bất kỳ ai kiểm lại quẻ của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Nguyệt kiến có phải là tháng âm lịch không?

Không. Nguyệt kiến là tháng theo tiết khí: tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân, tháng Mão từ Kinh Trập, và cứ thế. Tháng tiết khí có thể lệch vài tuần so với tháng âm lịch, nhất là quanh Tết.

Nguyệt phá là gì?

Là hào có địa chi xung với địa chi của tháng gieo, ví dụ hào Thân trong tháng Dần. Sách coi đó là hào mất gốc trong tháng, nhưng đây là khái niệm cấu trúc, không phải lời phán tốt xấu cho người hỏi.

Ám động khác hào động thế nào?

Hào động là hào lão âm hoặc lão dương khi gieo. Ám động là hào tĩnh trên quẻ nhưng đang vượng mà bị nhật thần xung, nên được sách tính như có chuyển động ngầm.

Tính tuần không cho một ngày bất kỳ thế nào?

Đánh số can từ Giáp 1 đến Quý 10, chi từ Tý 1 đến Hợi 12. Lấy số chi trừ số can, ra 0 hoặc âm thì cộng 12. Kết quả là một chi tuần không, chi đứng ngay trước nó là chi thứ hai.

Hào rơi vào tuần không có phải là xấu?

Không nên hiểu như vậy. Sách coi hào lâm không là hào chưa có thực lực tại thời điểm gieo và bàn nhiều trường hợp nó vẫn được tính. Đây là khái niệm về thời điểm trong hệ ký hiệu, không phải lời báo trước.

Gieo quẻ lúc 23 giờ thì tính ngày nào?

Tuỳ sách: có sách tính ngày mới từ đầu giờ Tý, khoảng 23 giờ, có sách tính từ nửa đêm. Hãy ghi rõ giờ gieo và chọn một quy ước nhất quán, vì nó ảnh hưởng tới lục thú và tuần không.