Thể và dụng trong Mai Hoa Dịch số: ngũ hành sinh khắc và vượng suy theo mùa

Trong Mai Hoa Dịch số, quẻ đơn không chứa hào động là thể, quẻ đơn chứa hào động là dụng; thể được hiểu là phía mình hoặc chủ thể của việc, dụng là việc hay đối tượng đang tác động. Sách đọc quẻ chủ yếu qua quan hệ ngũ hành giữa hai quẻ đơn này: dụng sinh thể, thể khắc dụng hay cùng hành được coi là thuận; thể sinh dụng là hao tổn; dụng khắc thể là nghịch. Mùa lập quẻ làm quẻ đơn mạnh hay yếu, gọi là vượng suy.

Bài trình bày từng bước: cách phân thể dụng, ngũ hành của tám quẻ, năm quan hệ sinh khắc, bảng vượng suy theo mùa, một ví dụ giả định áp đủ các bước, và nhận xét về chỗ mạnh, chỗ yếu của lối đọc này. Mọi chữ "thuận", "nghịch" trong bài là quy ước của sách, không phải lời báo trước.

Hai chữ thể và dụng: nghĩa triết học và nghĩa kỹ thuật

Thể và dụng là cặp khái niệm rất lâu đời trong tư tưởng Trung Hoa. Ở nghĩa triết học, thể là bản thể, cái gốc; dụng là công dụng, sự biểu hiện ra. Các nhà Nho đời Tống bàn nhiều về cặp này; Trình Di trong bài tựa sách chú Dịch của mình có câu thường được dẫn là "thể dụng nhất nguyên", ý nói gốc và biểu hiện là một nguồn.

Trong Mai Hoa, hai chữ được dùng theo nghĩa kỹ thuật hẹp hơn nhiều. Thể là quẻ đơn đứng yên, đại diện cho người hỏi hoặc chủ của việc. Dụng là quẻ đơn có hào động, đại diện cho việc được hỏi, đối tượng, hoàn cảnh bên ngoài. Hai nghĩa có họ hàng — thể là cái giữ, dụng là cái động — nhưng không nên lấy bàn luận triết học về thể dụng để giải quẻ Mai Hoa, cũng không nên lấy lối đọc thể dụng của Mai Hoa để hiểu triết học Tống Nho.

Lối phân vai này cũng là điểm khác biệt lớn nhất giữa Mai Hoa và nhiều cách bói Dịch khác. Trong Lục hào, người ta chọn "dụng thần" theo loại việc hỏi (hỏi tiền xem hào thê tài, hỏi cha mẹ xem hào phụ mẫu…). Trong Mai Hoa, vai thể dụng được định sẵn bởi vị trí hào động, không phụ thuộc người hỏi muốn biết điều gì.

Ngũ hành của tám quẻ và hai vòng sinh khắc

Mỗi quẻ đơn mang một hành. Hai quẻ cùng hành kim, hai quẻ cùng hành mộc, hai quẻ cùng hành thổ; thuỷ và hoả mỗi hành một quẻ.

Vòng tương sinh: mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thuỷ, thuỷ sinh mộc. Vòng tương khắc: mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ, thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim, kim khắc mộc. Đây là hai vòng cơ bản của thuyết ngũ hành, dùng chung cho nhiều hệ thuật số; Mai Hoa chỉ áp chúng vào hai quẻ đơn.

Lưu ý: hai quẻ cùng hành như Càn và Đoài vẫn khác nhau về hình ảnh (trời và đầm, ông lão và thiếu nữ). Ngũ hành chỉ là một trong hai lớp đọc; lớp kia là tượng.

Cũng nên biết rằng việc gán hành cho tám quẻ theo kiểu này là sản phẩm của quá trình dung hợp lâu dài giữa thuyết âm dương bát quái và thuyết ngũ hành, vốn ra đời từ hai dòng tư tưởng khác nhau. Kinh Dịch phần kinh không nói đến ngũ hành; sự kết hợp hai hệ được hoàn thiện dần qua các học phái đời Hán trở về sau.

Năm quan hệ thể dụng theo quy ước của sách

Đặt thể làm mốc, quan hệ với dụng chỉ có năm khả năng. Sách Mai Hoa xếp chúng như sau:

Sau thể và dụng, người đọc xét tiếp hai quẻ đơn của quẻ hỗ và quẻ đơn biến quái theo cùng năm quan hệ với thể. Nhiều quẻ "sinh thể" thì sách coi là thuận, nhiều quẻ "khắc thể" thì coi là nghịch. Sách cũng có các khẩu quyết chi tiết hơn cho từng loại việc, nhưng bộ khung vẫn là năm quan hệ này.

Có một chỗ khiến người mới thấy lạ: “thể khắc dụng” được xếp vào thuận, trong khi trong đời thường chữ “khắc” nghe tiêu cực. Logic của sách là phía mình chế ngự được việc thì việc nằm trong tầm tay; ngược lại, “thể sinh dụng” nghe êm nhưng lại bị coi là hao, vì phía mình phải nuôi việc. Cách xếp này cho thấy ngũ hành trong Mai Hoa được dùng như một ngôn ngữ về lực và hướng tác động, không phải về tốt xấu đạo đức.

Vượng suy theo mùa: quẻ nào mạnh lúc nào

Quẻ đơn được coi là mạnh hay yếu tuỳ mùa lập quẻ. Mùa tính theo tháng âm lịch, ba tháng cuối mỗi mùa (tháng Ba, Sáu, Chín, Chạp — tức các tháng Thìn, Mùi, Tuất, Sửu) được tách riêng gọi là tứ quý.

Logic của bảng rất gọn: hành của mùa thì vượng, hành bị hành của mùa khắc thì suy. Xuân thuộc mộc nên mộc vượng, thổ suy; tứ quý thuộc thổ nên thổ vượng, thuỷ suy. Một số bản chia chi tiết hơn thành năm mức vượng, tướng, hưu, tù, tử; bảng trên là lối rút gọn mà sách Mai Hoa hay dùng.

Sách dùng vượng suy để điều chỉnh: thể bị khắc nhưng đang vượng thì nhẹ đi; thể được sinh nhưng đang suy thì cũng không trọn. Đây là lớp thứ hai giúp lối đọc bớt cứng nhắc.

Thể dụng mở rộng: ngoại ứng, quẻ hỗ và các biến thể

Trong sách, phép so với thể không dừng ở các quẻ lập được. Những gì xuất hiện quanh lúc lập quẻ — một người áo đỏ đi qua, tiếng nước chảy, một con gà gáy — cũng được gán vào quẻ theo bảng loại tượng rồi đặt cạnh thể: Ly hoả, Khảm thuỷ, Tốn mộc… sinh hay khắc thể. Như vậy ngoại ứng không phải một lớp đọc tách rời; nó được đưa về cùng ngôn ngữ ngũ hành với thể dụng.

Giữa các thầy có những khác biệt khá rõ. Có người coi quẻ hỗ nặng ký gần như dụng; có người chỉ coi nó là phụ. Có người xét cả quẻ hỗ của quẻ biến; có người không. Có người đếm số quẻ sinh thể và khắc thể như một bảng cộng trừ; có người phản đối lối đếm đó và cho rằng phải xét quẻ nào gần thể nhất. Sách gốc có câu chữ đủ để mỗi bên viện dẫn.

Sách còn có phần tính thời gian ứng nghiệm dựa trên số của quẻ và sự nhanh chậm của sinh khắc. Đây là phần mang tính phán đoán nặng nhất và cũng là phần khó bảo vệ nhất; người đọc sách nên biết nó tồn tại, nhưng không có lý do gì để coi những con số ấy là lịch hẹn của sự việc thật.

Ví dụ giả định: áp đủ các bước lên một quẻ

Lấy lại quẻ ví dụ ở bài lập quẻ theo thời gian: năm Ngọ, tháng Ba, ngày 15, giờ Dần, ra Thiên Lôi Vô Vọng, hào 4 động. Đây là ví dụ để luyện, không giải cho việc thật.

1. Phân thể dụng: hào 4 ở quẻ trên, nên Càn là dụng, Chấn là thể.
2. Ngũ hành: thể Chấn mộc, dụng Càn kim. Kim khắc mộc, vậy dụng khắc thể — sách xếp vào nghịch.
3. Quẻ hỗ Phong Sơn Tiệm: Tốn mộc cùng hành với thể (tỉ hoà), Cấn thổ bị thể khắc. Theo quy ước, cả hai đều nghiêng về phía thuận.
4. Biến quái: Càn đổi thành Tốn mộc, cùng hành với thể — thuận.
5. Vượng suy: tháng Ba là tháng Thìn, thuộc tứ quý; Khôn, Cấn vượng, Khảm suy. Chấn mộc của thể không được mùa, cũng không ở mức suy theo bảng rút gọn.

Theo lối của sách, người đọc sẽ nói về một việc mở đầu có áp lực lên phía mình, quãng giữa và chỗ kết dần cân bằng lại. Bạn có thể thấy lời đọc được dựng hoàn toàn từ quy ước, và cũng chung chung đến mức áp vào rất nhiều hoàn cảnh. Đó chính là bài học của ví dụ.

Chỗ mạnh và chỗ yếu của lối đọc thể dụng

Mạnh: gọn và nhất quán. Chỉ cần thuộc năm hành, hai vòng sinh khắc và một bảng mùa là đọc được mọi quẻ. Đây là lý do Mai Hoa được coi là dễ nhập môn nhất trong các phép chiêm Dịch.

Yếu: nhị phân hoá thế giới. Mọi quan hệ bị quy về năm ô thuận – hao – nghịch. Những việc phức tạp của đời sống hiếm khi chỉ có hai phía rõ ràng là "mình" và "việc".

Yếu: lời đọc rất rộng. Câu "đầu có áp lực, sau cân bằng" đúng với gần như mọi việc. Lời đọc càng rộng càng dễ được cảm nhận là "trúng".

Mạnh: dạy được tư duy quan hệ. Lối đọc thể dụng buộc người đọc nghĩ theo quan hệ hai chiều: cái gì nuôi cái gì, cái gì chế ngự cái gì. Ngoài phép chiêm, kiểu tư duy này vẫn có ích như một khung gợi ý để nhìn một tình huống từ nhiều phía.

Thực tế: không có bằng chứng dự đoán. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy quan hệ thể dụng dự báo được kết quả sự việc. Nên coi đây là một bộ quy ước diễn giải để tìm hiểu văn hoá tư duy ngũ hành, không phải công cụ ra quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Thể là quẻ trên hay quẻ dưới?

Không cố định. Thể là quẻ đơn không chứa hào động. Nếu hào động ở hào 1 đến 3 thì quẻ dưới là dụng, quẻ trên là thể; nếu hào động ở hào 4 đến 6 thì ngược lại.

Thể và dụng cùng hành thì đọc thế nào?

Sách gọi là tỉ hoà và xếp vào nhóm thuận, hiểu là hai bên hài hoà, không bên nào khắc bên nào. Người đọc vẫn xét tiếp quẻ hỗ, biến quái và vượng suy để bổ sung, không dừng ở một quan hệ.

Vì sao tháng Ba, Sáu, Chín, Chạp lại tính riêng?

Đó là các tháng Thìn, Mùi, Tuất, Sửu nằm cuối mỗi mùa, được gán hành thổ trong thuyết ngũ hành. Vì vậy sách tách chúng thành tứ quý, lúc này hai quẻ thổ là Khôn và Cấn được coi là vượng.

Thể dụng trong Mai Hoa có giống dụng thần trong Lục hào không?

Không giống. Thể dụng trong Mai Hoa định theo vị trí hào động. Dụng thần trong Lục hào là một hào được chọn theo loại việc hỏi, dựa trên hệ lục thân. Hai khái niệm trùng chữ "dụng" nhưng thuộc hai hệ khác nhau.

Dụng khắc thể có phải là điềm xấu không?

Đó chỉ là cách sách xếp loại quan hệ ngũ hành, gọi là nghịch. Không có cơ sở nào cho thấy quan hệ này báo trước điều không may. Hiểu nó như một quy ước diễn giải trong truyền thống Mai Hoa là cách nhìn hợp lý.

Có cần học vượng tướng hưu tù tử không?

Với Mai Hoa, bảng vượng suy rút gọn theo mùa thường đã đủ để đọc sách. Năm mức vượng, tướng, hưu, tù, tử dùng nhiều hơn trong bát tự và Lục hào; biết thêm thì tốt nhưng không bắt buộc để hiểu phương pháp.